મુંબઈ, 08 ઓક્ટોબર (હિ.સ.) : દિગ્ગજ ભારતીય અભિનેતા નાના પાટેકરનું ગુરુવારે સવારે 75 વર્ષની વયે અવસાન થયું હતું. ગોવામાં તેમના નિવાસસ્થાને તેમને ગંભીર હૃદયસ્તંભતા થઈ હતી, જેના પગલે તેમને તાત્કાલિક હોસ્પિટલમાં લઈ જવામાં આવ્યા હતા. લગભગ 45 મિનિટ સુધી ડોકટરો અને સીપીઆરના તમામ પ્રયાસો છતાં તેમને બચાવી શકાયા ન હતા. તેમના નિધનના સમાચારની પુષ્ટિ તેમના પુત્ર મલ્હાર પાટેકરે કરી હતી.

ઘણા અભિનેતાઓ આવ્યા અને મુંબઈની ફિલ્મ જગતમાં પોતાની ઓળખ બનાવી, પરંતુ કેટલાક અભિનેતાઓ એવા પણ હતા જેમના અભિનયથી પાત્રોને પડદા પર જીવંત બનાવી દીધા. નાના પાટેકર તે પસંદ કરાયેલા અભિનેતાઓમાં સામેલ હતા. તેમનું સાચું નામ વિશ્વનાથ દિનકર પાટેકર હતું.

1 જાન્યુઆરી 1951ના રોજ મહારાષ્ટ્રના મુરુદ-જંજીરામાં જન્મેલા નાના પાટેકરે અભિનયના ક્ષેત્રમાં પોતાની વિશિષ્ટ અને અત્યંત પ્રભાવશાળી છાપ છોડી હતી. એક અભિનેતા હોવા ઉપરાંત, તેઓ એક સક્રિય લેખક, દિગ્દર્શક અને પરોપકારી પણ હતા.

નાના પાટેકરનો જન્મ એક મરાઠી પરિવારમાં થયો હતો. તેમના પિતા ગજાનન (દિનકર) પાટેકર કાપડના ચિત્રકાર અને ઉદ્યોગપતિ હતા, જ્યારે તેમની માતા નિર્મલા પાટેકર ગૃહિણી હતી. નાનાએ મુંબઈમાં અભ્યાસ કર્યો અને સર જે. જે. ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ એપ્લાઇડ આર્ટમાંથી વ્યાવસાયિક કલાનું શિક્ષણ મેળવ્યું. અભ્યાસની સાથે સાથે કલા અને અભિનય તરફ તેમનો ઝોક વધવા લાગ્યો.

ફિલ્મોમાં પ્રવેશતા પહેલા નાનાએ વ્યાવસાયિક કલાકાર તરીકે કામ કર્યું હતું. નાણાકીય સંઘર્ષના સમયગાળા દરમિયાન, તેમણે એક જાહેરાત એજન્સીમાં કામ કર્યું હતું, ફિલ્મના પોસ્ટર અને અન્ય વિચિત્ર નોકરીઓ કરી હતી. એક સમય હતો જ્યારે તેમને પોતાની રોજિંદી જરૂરિયાતો પૂરી કરવા માટે ઘણો સંઘર્ષ કરવો પડતો હતો. પાછળથી, થિયેટર તેમના જીવનનો એક મહત્વપૂર્ણ ભાગ બની ગયું. નાનાએ પોતે અનેક પ્રસંગોએ કહ્યું છે કે નાટકે તેમને અભિનયની સૂક્ષ્મતા શીખવામાં અને એક કલાકાર તરીકે પોતાને મજબૂત બનાવવામાં મદદ કરી હતી.

નાના પાટેકરે ફિલ્મો પહેલા સ્ટેજ પર પોતાની ઓળખ બનાવી હતી. થિયેટરમાં લાંબા સમય સુધી કામ કર્યા પછી તેમને ફિલ્મોમાં કામ કરવાની તક મળી. તેમણે 1978ની ફિલ્મ ગમનથી હિન્દી સિનેમામાં પદાર્પણ કર્યું હતું. આ ફિલ્મમાં તેમની સામે સ્મિતા પાટિલ પણ હતી. નાના અનુસાર, સ્મિતા પાટિલે પણ તેમને ફિલ્મોમાં આવવા માટે પ્રોત્સાહિત કર્યા હતા. તે પછી તેમણે સલામ બોમ્બે! તેમણે 'એન્ડ' જેવી ફિલ્મોમાં અભિનય કર્યો હતો. જો કે, તેમની વાસ્તવિક ઓળખ 1989ની ફિલ્મ પરિંદાથી મળી હતી. આ ફિલ્મમાં તેમના ભયાનક અને પ્રભાવશાળી અભિનયએ દર્શકો અને વિવેચકો બંનેનું ધ્યાન ખેંચ્યું હતું. આ ભૂમિકા માટે તેમને રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર અને ફિલ્મફેર પુરસ્કારથી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા.

રાષ્ટ્રીય પુરસ્કારોનો અનોખો વિક્રમ

નાના પાટેકર એવા કેટલાક અભિનેતાઓમાં સામેલ છે જેમણે અભિનય માટે ત્રણ રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર જીત્યા છે. તેમને 1990માં પરિંદા માટે શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેતાનો રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર મળ્યો હતો. ત્યારબાદ તેમણે 1995માં ક્રાંતિવીર માટે શ્રેષ્ઠ અભિનેતાનો રાષ્ટ્રીય પુરસ્કાર જીત્યો હતો. ક્રાંતિવીરમાં પ્રતાપ નારાયણ તિલકનું તેમનું ચિત્રણ આજે પણ હિન્દી સિનેમાના યાદગાર પાત્રોમાં ગણવામાં આવે છે. 1997માં, નાના ને ફરી એકવાર અગ્નિસાક્ષી માટે શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેતાનો રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર મળ્યો.

આ રીતે તેમણે ત્રણ અલગ-અલગ અભિનય ભૂમિકાઓ માટે રાષ્ટ્રીય સ્તરે તેમની પ્રતિભા સાબિત કરી.

અભિનેતાથી નિર્દેશક સુધી

નાના પાટેકરે પોતાની જાતને અભિનય સુધી મર્યાદિત ન રાખી. 1991માં તેમણે ફિલ્મ પ્રહારઃ ધ ફાઇનલ એટેકનું નિર્દેશન કર્યું હતું. તેમણે આ ફિલ્મમાં અભિનય પણ કર્યો હતો. સેનાની પૃષ્ઠભૂમિ અને દેશભક્તિની થીમ પર આધારિત આ ફિલ્મની તેની ગંભીર અને વાસ્તવિક શૈલી માટે પ્રશંસા કરવામાં આવી હતી. ત્યારબાદ તેમણે અંગાર, તિરંગા, ખામોશીઃ ધ મ્યુઝિકલ, યશવંત, અબ તક છપ્પન, અપહારન અને રાજનીતિ જેવી ફિલ્મોમાં વિવિધ ભૂમિકાઓ ભજવી હતી. ખલનાયકોથી માંડીને પોલીસ અધિકારીઓ, રાજકારણીઓ અને સામાન્ય માણસ સુધી, તેમણે લગભગ દરેક પ્રકારના પાત્રોમાં પોતાની છાપ છોડી હતી. તેમને 'અંગાર અને' અપહારન માટે ફિલ્મફેર બેસ્ટ વિલન એવોર્ડ પણ મળ્યો હતો.

તેઓ કોમેડી શોમાં પણ જોવા મળ્યા હતા.

નાના પાટેકરની ઓળખ ગંભીર અને આક્રમક ભૂમિકાઓ સુધી મર્યાદિત નહોતી. 2007ની ફિલ્મ વેલકમમાં ઉદય શેટ્ટીના પાત્રએ પ્રેક્ષકોને તેમના અભિનયને સંપૂર્ણપણે અલગ રીતે રજૂ કર્યો હતો. તેમની સંવાદ પ્રસ્તુતિ, ગુસ્સો અને રમૂજનું સંયોજન દર્શકોને ખૂબ ગમ્યું હતું. બાદમાં તેમણે વેલકમ બેકમાં પણ આ જ ભૂમિકા ભજવી હતી. નાનાએ મરાઠી સિનેમામાં પણ મજબૂત હાજરી આપી હતી. 2016ની ફિલ્મ નટસમ્રાટમાં ગણપતરાવ બેલવલકરની ભૂમિકા તેમની કારકિર્દીના સૌથી તેજસ્વી અભિનયમાં ગણવામાં આવે છે. આ ભૂમિકા માટે તેમને ફિલ્મફેર મરાઠી શ્રેષ્ઠ અભિનેતાનો એવોર્ડ મળ્યો હતો.

પદ્મશ્રી પુરસ્કાર

ભારતીય સિનેમામાં તેમના યોગદાનને ધ્યાનમાં રાખીને સરકારે 2013માં નાના પાટેકરને પદ્મશ્રીથી સન્માનિત કર્યા હતા. સત્તાવાર પદ્મ પુરસ્કારોના રેકોર્ડમાં કલાના ક્ષેત્રમાં તેમનું નામ શ્રી વિશ્વનાથ દિનકર પાટેકર ઉર્ફે નાના પાટેકર તરીકે નોંધવામાં આવ્યું છે.

નાના પાટેકરનું જીવન સંઘર્ષ, શિસ્ત અને અભિનય પ્રત્યે સમર્પણની વાર્તા છે. તેમણે નાની નોકરીઓ સાથે શરૂઆત કરી, થિયેટરમાં તેમની કળાને માન આપ્યું અને પછી હિન્દી અને મરાઠી સિનેમાના સૌથી પ્રભાવશાળી અભિનેતાઓમાંના એક બન્યા. તેમની વિશેષતા એ હતી કે તેઓ માત્ર સંવાદ જ બોલતા નહોતા, પરંતુ તેમના અવાજ, ચહેરાના હાવભાવ અને બોડી લેંગ્વેજથી પાત્રને જીવંત બનાવતા હતા. એટલા માટે નાના પાટેકરનું નામ ભારતીય સિનેમાના કલાકારોમાં હંમેશા યાદ રહેશે જેઓ અભિનયને માત્ર એક વ્યવસાય તરીકે નહીં પણ એક કલા તરીકે જીવતા હતા.

હિન્દુસ્થાન સમાચાર/લોકેશ ચંદ્ર દુબે/મુકુંદ

હિન્દુસ્થાન સમાચાર / હર્ષ શાહ