નવી દિલ્હી, 9 એપ્રિલ (હિ.સ.). કેન્દ્રીય શિક્ષણ મંત્રાલયના ઉચ્ચ શિક્ષણ વિભાગ દ્વારા 'સાધના સપ્તાહ 2026' ના ભાગ રૂપે આયોજિત ભારતીય જ્ઞાન પરંપરા (આઈકેએસ) પરના ઇન્ટરેક્ટિવ સત્રના પરિણામે સ્પષ્ટ અને નક્કર નિષ્કર્ષ નીકળ્યો: આઈકેએસ ને એક અલગ વિષય તરીકે ગણવામાં આવશે નહીં, પરંતુ ઉચ્ચ શિક્ષણના દરેક ક્ષેત્રમાં સમાવિષ્ટ કરવામાં આવશે. બેઠકમાં ભારતીય જ્ઞાન પરંપરાઓને નીતિ-નિર્માણ, સંશોધન અને શિક્ષણ પ્રથાઓમાં સમાવિષ્ટ કરવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો. સત્રમાં સંમતિ વ્યક્ત કરવામાં આવી હતી કે, આઈકેએસ ને ફક્ત સાંસ્કૃતિક વારસા તરીકે જ નહીં, પરંતુ નવીનતા અને આધુનિક સમસ્યાઓના ઉકેલોના સ્ત્રોત તરીકે જોવું જોઈએ.

શિક્ષણ મંત્રાલયે ગુરુવારે જણાવ્યું હતું કે, ઉચ્ચ શિક્ષણ વિભાગે 'સાધના સપ્તાહ 2026' ના ભાગ રૂપે ભારતીય જ્ઞાન પરંપરા પર એક ઇન્ટરેક્ટિવ સત્રનું સફળતાપૂર્વક આયોજન કર્યું હતું. 2 થી 8 એપ્રિલ દરમિયાન ઉજવવામાં આવેલા આ સપ્તાહમાં ક્ષમતા નિર્માણ આયોગના સ્થાપના દિવસ અને મિશન કર્મયોગીના પાંચ વર્ષ પૂર્ણ થયાની ઉજવણી કરવામાં આવી હતી.

ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ટેકનોલોજી હૈદરાબાદના બાયોમેડિકલ એન્જિનિયરિંગ વિભાગના એસોસિયેટ પ્રોફેસર ડૉ. મોહન રાઘવને તેમના મુખ્ય ભાષણમાં જણાવ્યું હતું કે, આઈકેએસ ને એકલા શીખવવાથી તેના સંપૂર્ણ લાભ મળશે નહીં. તેને વિજ્ઞાન, એન્જિનિયરિંગ, મેનેજમેન્ટ અને માનવતા જેવા વિષયો સાથે સંકલિત કરવું જોઈએ. આ બેઠકનો મુખ્ય સંદેશ હતો.

તેમણે ટેકનોલોજી, વિજ્ઞાન અને ભારતીય જ્ઞાન પરંપરાના એકીકરણ પરના પોતાના અનુભવો શેર કર્યા. ડૉ. રાઘવને જણાવ્યું હતું કે, ભારતીય જ્ઞાન પરંપરાનું બજાર મૂલ્ય વિશાળ હોઈ શકે છે, પરંતુ તેની સાચી શક્તિ ઉચ્ચ શિક્ષણમાં તેના પરિવર્તનશીલ પ્રભાવમાં રહેલી છે. તેમણે જણાવ્યું હતું કે, ભારતીય જ્ઞાન પરંપરાને એક અલગ વિષય તરીકે ન જોવી જોઈએ, પરંતુ એક બહુ-શાખાકીય માળખા તરીકે જોવી જોઈએ જે વિજ્ઞાન, એન્જિનિયરિંગ, માનવતા અને વ્યવસ્થાપન જેવા વિષયોને સમૃદ્ધ બનાવી શકે છે.

તેમણે જણાવ્યું હતું કે, શિક્ષણ પ્રણાલીમાં ભારતીય જ્ઞાન પરંપરાનો સમાવેશ કરવાથી ગોખણપટ્ટી શીખવાની પરંપરાથી આગળ વધી શકાય છે અને જ્ઞાન, એપ્લિકેશન અને મૂલ્યો (ધર્મ) ને સંતુલિત કરતું એક સર્વાંગી શિક્ષણ મોડેલ વિકસાવી શકાય છે. આ અભિગમ માત્ર સંશોધન અને નવીનતાને પ્રોત્સાહન આપતું નથી પરંતુ વિદ્યાર્થીઓમાં વિવેચનાત્મક વિચારસરણી અને સાંસ્કૃતિક સમજણનો પણ વિકાસ કરે છે.

ડૉ. રાઘવને જણાવ્યું હતું કે, ભારતીય જ્ઞાન પરંપરાને અપનાવતી સંસ્થાઓ આંતરશાખાકીય અભ્યાસક્રમો શરૂ કરી શકે છે, મૌલિક સંશોધનને પ્રોત્સાહન આપી શકે છે અને એવા સ્નાતકો ઉત્પન્ન કરી શકે છે જે ફક્ત વ્યાવસાયિક રીતે સક્ષમ જ નહીં પરંતુ સામાજિક રીતે જવાબદાર અને સાંસ્કૃતિક રીતે જાગૃત પણ હોય. તેમણે આને ભવિષ્યલક્ષી શિક્ષણ પ્રણાલી બનાવવા માટે આવશ્યક ગણાવ્યું જે વૈશ્વિક સ્તરે સ્પર્ધાત્મક અને તેના મૂળમાં મૂળ ધરાવે છે.

બેઠકમાં વર્તમાન શિક્ષણ પ્રણાલીમાં ગોખણપટ્ટીના વલણને દૂર કરવાની અને એક સર્વાંગી મોડેલ અપનાવવાની જરૂરિયાત પર પણ પ્રકાશ પાડવામાં આવ્યો. આઈકેએસ આ પરિવર્તનનો પાયો બની શકે છે, કારણ કે તેમાં જ્ઞાન ઉપરાંત મૂલ્યો અને વ્યવહારુ સમજણનો સમાવેશ થાય છે.

ચર્ચા દરમિયાન, એ પણ પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યું હતું કે, આઈકેએસ અપનાવતી સંસ્થાઓ આંતરશાખાકીય અભ્યાસક્રમો, નવા સંશોધન કાર્યક્રમો અને નવીનતાને પ્રોત્સાહન આપશે. આનાથી એવા વિદ્યાર્થીઓ બનશે જે ફક્ત તકનીકી રીતે નિપુણ જ નહીં પરંતુ સામાજિક અને સાંસ્કૃતિક રીતે પણ જાગૃત હશે.

બેઠકમાં હાજર અધિકારીઓએ એ વાત પર પણ ભાર મૂક્યો હતો કે, ભારતીય જ્ઞાન પરંપરાઓને શાસનમાં સમાવિષ્ટ કરવી જોઈએ જેથી નીતિઓ વધુ માનવીય અને પાયાની જરૂરિયાતોને અનુરૂપ બની શકે.

બેઠકમાં નિષ્કર્ષ કાઢવામાં આવ્યો કે, ભવિષ્યમાં, ઉચ્ચ શિક્ષણ અને વહીવટી માળખામાં આઈકેએસ ને વ્યવસ્થિત રીતે અમલમાં મૂકવા તરફ કાર્ય ઝડપી બનાવવામાં આવશે. આ પહેલ ભારતને વૈશ્વિક સ્તરે સ્પર્ધાત્મક અને તેની પરંપરાઓમાં મૂળ ધરાવતા શિક્ષણ મોડેલ પ્રદાન કરવા તરફ એક મહત્વપૂર્ણ પગલું માનવામાં આવે છે.

સત્ર દરમિયાન, સહભાગીઓ સાથે એક જીવંત પ્રશ્ન-જવાબ સત્ર યોજાયો હતો, જેમાં ભારતીય જ્ઞાન પરંપરાઓની ઉપયોગિતા અને તેના વ્યવહારુ અમલીકરણ પર ચર્ચા કરવામાં આવી હતી. સહભાગીઓએ પરંપરાગત જ્ઞાનને શિક્ષણ અને વહીવટમાં સમાવિષ્ટ કરવાના વિવિધ પાસાઓ પર પોતાના મંતવ્યો શેર કર્યા હતા.

શિક્ષણ મંત્રાલયના ઉચ્ચ શિક્ષણ વિભાગના વરિષ્ઠ અધિકારીઓએ આ કાર્યક્રમમાં ભાગ લીધો હતો. આ કાર્યક્રમ દ્વારા, વિભાગે મિશન કર્મયોગી હેઠળ જ્ઞાન-આધારિત, અનુકૂલનશીલ અને માનવીય શાસન પ્રણાલી બનાવવા માટેની તેની પ્રતિબદ્ધતા સ્પષ્ટ કરી.

હિન્દુસ્થાન સમાચાર / સુશીલ કુમાર / પવન કુમાર

હિન્દુસ્થાન સમાચાર / માધવી વ્યાસ