સોમનાથ,10 જૂન (હિ.સ.) સોમનાથ નજીક વહેતી હિરણ નદીમાં છેલ્લા કેટલાક સમયથી ચાલી રહેલા કથિત ગેરકાયદે ખનીજ ખનનના મામલે આખરે વહીવટી તંત્ર હરકતમાં આવ્યું છે. વેરાવળ મામલતદાર પરસાનિયાની ટીમે સ્થળ પર ત્રાટકી કાર્યવાહી હાથ ધરતા ખનીજ માફિયાઓમાં ભારે દોડધામ મચી ગઈ હતી. કાર્યવાહીમાં 01 JCB, 01 હિટાચી મશીન અને 02 ટ્રેક્ટર સહિતનો મુદ્દામાલ સીઝ કરવામાં આવ્યો હોવાનું જાણવા મળ્યું છે.

આ સમગ્ર ઘટનાએ માત્ર ગેરકાયદે ખનનની પ્રવૃત્તિઓને જ ઉજાગર કરી નથી, પરંતુ જવાબદાર વિભાગોની કામગીરી અને તેમની ભૂમિકા અંગે પણ ગંભીર સવાલો ઊભા કર્યા છે. ખાસ કરીને ખાણ-ખનીજ વિભાગ અને સિંચાઈ વિભાગની કામગીરી સામે સ્થાનિકોમાં ભારે ચર્ચા શરૂ થઈ છે.

મળતી માહિતી મુજબ હિરણ નદીના પટમાં છેલ્લા ઘણા સમયથી નિયમોનું ઉલ્લંઘન કરીને ખનીજ કાઢવામાં આવી રહ્યો હોવાના આક્ષેપો સ્થાનિકો દ્વારા કરવામાં આવી રહ્યા હતા. અનેક વખત રજૂઆતો અને ફરિયાદો કરવા છતાં કોઈ અસરકારક પગલાં લેવામાં આવ્યા ન હોવાના આરોપો પણ ઉઠ્યા હતા. જેના કારણે સ્થાનિક લોકોમાં રોષની લાગણી વ્યાપી હતી.

આ દરમિયાન વેરાવળ મામલતદાર પરસાનિયાની ટીમે સ્થળ પર પહોંચી અચાનક તપાસ હાથ ધરી હતી. તપાસ દરમિયાન સ્થળ પરથી ભારે મશીનરી અને વાહનો મળી આવતા કાર્યવાહી હાથ ધરવામાં આવી હતી. ઘટનાની ગંભીરતાને ધ્યાનમાં રાખી ખાણ-ખનીજ વિભાગ, આરટીઓ અને સિંચાઈ વિભાગના અધિકારીઓને પણ સ્થળ પર બોલાવવામાં આવ્યા હતા.

સ્થાનિકોમાં સૌથી વધુ ચર્ચાનો વિષય એ છે કે જો ગેરકાયદે ખનન લાંબા સમયથી ચાલી રહ્યું હતું તો જવાબદાર વિભાગોને તેની જાણ કેમ ન થઈ? અને જો જાણ હતી તો સમયસર કાર્યવાહી કેમ ન કરવામાં આવી? આ સવાલોના જવાબ હજુ સુધી સ્પષ્ટ રીતે સામે આવ્યા નથી.

હિરણ નદી વિસ્તારના રહેવાસીઓનું કહેવું છે કે છેલ્લા કેટલાક સમયથી નદીના પટમાં ભારે વાહનોની અવરજવર સતત જોવા મળતી હતી. ખનીજ ભરેલા વાહનો દિવસ અને રાત દરમિયાન પસાર થતા હોવાના દાવા પણ કરવામાં આવી રહ્યા છે. ત્યારે હવે પ્રશ્ન એ ઊભો થયો છે કે આ પ્રવૃત્તિઓ પર નજર રાખવાની જવાબદારી ધરાવતા વિભાગો આ તમામ બાબતોથી અજાણ કેવી રીતે રહી શક્યા?

પર્યાવરણપ્રેમીઓનું માનવું છે કે નદીના પટમાં થતું ગેરકાયદે ખનન માત્ર સરકારી ખનીજ સંપત્તિની ચોરી નથી, પરંતુ કુદરતી સંસાધનો સામેનો ગંભીર ગુનો છે. હિરણ નદી વિસ્તારના પર્યાવરણ, ભૂગર્ભ જળસ્તર અને કૃષિ પર તેની લાંબા ગાળે ગંભીર અસર પડી શકે છે. નદીના પટમાંથી બેફામ રીતે ખનીજ કાઢવાથી નદીની કુદરતી રચનામાં ફેરફાર થવાની અને ભવિષ્યમાં પાણીના સંકટ જેવી સ્થિતિ સર્જાવાની શક્યતા પણ નિષ્ણાતો વ્યક્ત કરી રહ્યા છે.

આ કાર્યવાહીએ હવે અનેક નવા પ્રશ્નો ઊભા કર્યા છે. જો સ્થળ પરથી JCB, હિટાચી અને ટ્રેક્ટરો મળી આવ્યા છે તો આ કામગીરી કેટલા સમયથી ચાલી રહી હતી? અત્યાર સુધી કેટલા પ્રમાણમાં ખનીજ કાઢવામાં આવ્યો? સરકારને કેટલું આર્થિક નુકસાન થયું? અને આ સમગ્ર ગેરકાયદે પ્રવૃત્તિ પાછળ કોણ લોકો સંડોવાયેલા છે?

સ્થાનિકોનું કહેવું છે કે જો વહીવટી તંત્ર સમયસર હરકતમાં આવ્યું હોત તો કદાચ આટલા મોટા પ્રમાણમાં ગેરકાયદે ખનન થવા પામ્યું ન હોત. ઘણા લોકો દ્વારા એવો પણ પ્રશ્ન ઉઠાવવામાં આવી રહ્યો છે કે આખરે ફરિયાદો છતાં કાર્યવાહી મોડેથી કેમ થઈ?

ખાસ કરીને ખાણ-ખનીજ વિભાગ અને સિંચાઈ વિભાગની કામગીરી સામે હવે ચર્ચાઓ વધુ તેજ બની છે. કારણ કે નદી વિસ્તારની દેખરેખ અને ખનન પ્રવૃત્તિઓ પર નિયંત્રણ જાળવવાની મહત્વની જવાબદારી આ વિભાગો પર હોય છે. ત્યારે સ્થાનિકો માંગ કરી રહ્યા છે કે સમગ્ર મામલે નિષ્પક્ષ તપાસ કરવામાં આવે અને જો કોઈ અધિકારી કે કર્મચારીની બેદરકારી સામે આવે તો તેમની સામે પણ કડક પગલાં લેવામાં આવે.

આ ઘટનાએ એક વખત ફરીથી સૌરાષ્ટ્રમાં ચાલી રહેલી ગેરકાયદે ખનન પ્રવૃત્તિઓના મુદ્દાને કેન્દ્રસ્થાને લાવી દીધો છે. રાજ્ય સરકાર દ્વારા સમયાંતરે ગેરકાયદે ખનન સામે કડક કાર્યવાહી કરવાની જાહેરાતો કરવામાં આવે છે, છતાં વિવિધ વિસ્તારોમાંથી આવી ઘટનાઓ સામે આવતી રહે છે. જેના કારણે તંત્રની કાર્યક્ષમતા અંગે પણ ચર્ચાઓ ઊભી થઈ રહી છે.

હાલમાં મામલતદારની કાર્યવાહીને સ્થાનિક લોકો દ્વારા આવકારવામાં આવી રહી છે. લોકોનું માનવું છે કે માત્ર વાહનો અને મશીનો જપ્ત કરવાથી કામ નહીં ચાલે, પરંતુ સમગ્ર નેટવર્ક સુધી પહોંચીને જવાબદારો સામે કાયદેસરની કાર્યવાહી કરવી જરૂરી છે. સાથે જ આ ગેરકાયદે ખનનને કારણે સરકારને થયેલા નુકસાનની પણ ગણતરી કરીને વસૂલાત કરવામાં આવે તેવી માંગ ઉઠી રહી છે.

હિરણ નદીમાં થયેલી આ કાર્યવાહી બાદ હવે સમગ્ર જિલ્લાની નજર આગળની તપાસ પર ટકેલી છે. શું આ કેસમાં મોટા ખુલાસા થશે? શું જવાબદાર લોકો સામે કડક પગલાં લેવામાં આવશે? શું સંબંધિત વિભાગોની ભૂમિકાની પણ તપાસ થશે? આવા અનેક સવાલોના જવાબ આવનારા દિવસોમાં સામે આવશે.

પરંતુ એક વાત નિશ્ચિત છે કે હિરણ નદીમાં થયેલી આ કાર્યવાહી બાદ ગેરકાયદે ખનનનો મુદ્દો ફરી એકવાર ચર્ચાના કેન્દ્રમાં આવ્યો છે અને સ્થાનિક લોકો હવે પારદર્શક તપાસ તથા કડક કાર્યવાહી ની માંગ સાથે તંત્ર સામે જવાબદારી નિભાવવાની અપેક્ષા રાખી રહ્યા છે.

હિન્દુસ્થાન સમાચાર / ભરતસિંહ જાદવ