- ચાઇલ્ડ હેલ્પલાઇન 1098 અને પેન્સિલ પોર્ટલ: ડિજિટલ યુગમાં સુરક્ષિત થતું બાળપણ
ગાંધીનગર, 11 જૂન (હિ.સ.) : કોઈપણ પ્રગતિશીલ સમાજની સાચી ઓળખ તેના આર્થિક આંકડાઓથી નહીં, પરંતુ તેના બાળકોના ચહેરા પરના સ્મિત અને તેમના સુરક્ષિત બાળપણથી થાય છે. જ્યારે એક નાનકડું બાળક શાળાએ જવાના બદલે હોટલની કીટલી પર વાસણ માંજે છે, ઈંટોના ભઠ્ઠામાં કાળી મજૂરી કરે છે કે જોખમી કારખાનાઓમાં કામ કરે છે, ત્યારે કુમળુ બાળપણ કુંઠિત થાય છે. આ બાળપણને ખીલવવાના મજબૂત સંકલ્પ સાથે દર વર્ષે 12 જૂનના રોજ 'વિશ્વ બાળમજૂરી વિરોધ દિવસ' (World Day Against Child Labour)ઉજવવામાં આવે છે.
ગુજરાત સરકારની કડક નીતિઓ અને પાટનગર ગાંધીનગરના વહીવટી તંત્ર દ્વારા આ સામાજિક બદીને જડમૂળથી ઉખાડવા ક્રાંતિકારી પગલાં લેવામાં આવી રહ્યા છે. બાળ શ્રમિકોને મુક્ત કરાવવા અને ગુનેગારો સામે કાયદાકીય સકંજો કસવા માટે રચાયેલી ખાસ ટાસ્ક ફોર્સ દ્વારા તાજેતરમાં કરવામાં આવેલી સઘન કામગીરીના સત્તાવાર આંકડા તંત્રની સક્રિયતા દર્શાવે છે.
વર્ષ ૨૦૨૫ દરમિયાન ટાસ્ક ફોર્સ દ્વારા જુદા જુદા વિસ્તારોમાં તપાસ હાથ ધરીને કુલ ૨૭ રેડ કરવામાં આવી છે. ૨૭ રેડ પૈકી ૨ જોખમી સંસ્થાઓમાંથી કુલ ૩ બાળકોને મુક્ત કરાવવામાં આવ્યા હતા. આ પૈકીની ૨ સંસ્થાઓ સામે નિયમાનુસાર એફ.આઈ.આર. (FIR)દાખલ કરવામાં આવેલ છે. તપાસ દરમિયાન ૭ બિન-જોખમી સંસ્થાઓમાંથી ૧૪ તરૂણ બાળકોને મુક્ત કરાવવામાં આવ્યા હતા. જે પૈકી ૭ સંસ્થાઓ સામે મજૂર અદાલત સમક્ષ ક્રિમીનલ કોર્ટ કેસ દાખલ કરવામાં આવેલ છે.
આ વર્ષ ૨૦૨૬ દરમિયાન કુલ ૮ રેડ કરી ૧ જોખમી સંસ્થામાંથી ૧ બાળકને મુક્ત કરાવવામાં આવેલ છે, જે સંસ્થા સામે કાયદેસરની એફ.આઈ.આર. (FIR) દાખલ કરવામાં આવી છે. જ્યારે અન્ય ૪ બિન-જોખમી સંસ્થાઓમાંથી ૭ તરૂણ બાળકોને મુક્ત કરાવવામાં આવેલ છે. જે પૈકી ૪ સંસ્થાઓ સામે કાયદેસરની કાર્યવાહી કરવામાં આવી છે. ગુજરાત સરકારે રાજ્યના ઔદ્યોગિકીકરણની સાથે-સાથે શ્રમિકો અને ખાસ કરીને બાળકોના અધિકારોના રક્ષણ માટે કાયદાકીય માળખું અત્યંત મજબૂત બનાવ્યું છે. 'બાળ શ્રમ (પ્રતિબંધ અને નિયમન) સુધારા અધિનિયમ' હેઠળ ૧૪ વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકોને કોઈપણ વ્યવસાયમાં રાખવા એ ગુનો છે. તેમજ ૧૪ થી ૧૮ વર્ષના કિશોરોને ખાણ, કેમિકલ ફેક્ટરી કે જોખમી ઉદ્યોગોમાં કામે રાખવા પર સખત પ્રતિબંધ છે. જો કોઈ માલિક બાળમજૂરી કરાવતા પકડાય, તો તેને ૬ મહિનાથી ૨ વર્ષ સુધીની જેલની સજા અને રૂ. ૨૦,૦૦૦ થી રૂ. ૫૦,૦૦૦ સુધીના દંડની જોગવાઈ છે. ગુજરાતનું પાટનગર ગાંધીનગર આ લડતનું મુખ્ય એપીસેન્ટર છે. અહીંથી જ સમગ્ર રાજ્યના તમામ જિલ્લાઓ પર મોનિટરિંગ રાખવામાં આવે છે.
ગાંધીનગરમાં સ્થિત ગુજરાત સ્ટેટ ચાઇલ્ડ પ્રોટેક્શન સોસાયટી દ્વારા દરેક જિલ્લાના ચાઇલ્ડ પ્રોટેક્શન યુનિટ્સ (DCPU) ને સીધું માર્ગદર્શન આપવામાં આવે છે. કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારના સંકલનથી ગાંધીનગરથી ઓપરેટ થતા પેન્સિલ પોર્ટલ દ્વારા બાળમજૂરોની મુક્તિ, તેમનું પુનર્વસન અને ટ્રેકિંગ ડિજિટલ માધ્યમથી થાય છે.
ગાંધીનગરમાં કાર્યરત ચાઇલ્ડ હેલ્પલાઇન ૧૦૯૮, ૨૪ કલાક કાર્યરત છે. કોઈ પણ નાગરિક આ નંબર પર માહિતી આપી શકે છે, જેમાં માહિતી આપનારની ઓળખ સંપૂર્ણ ગુપ્ત રાખવામાં આવે છે. માત્ર બાળકોને મજૂરીમાંથી મુક્ત કરવા પૂરતું નથી, તેમના પુનર્વસન માટે પણ ગુજરાતે અનોખું મોડેલ વિકસાવ્યું છે. મુક્ત કરાયેલા બાળકોને સીધા જ જે-તે ઉંમર પ્રમાણેના ધોરણમાં લાવવા માટે ખાસ બ્રિજ કોર્સ ચલાવવામાં આવે છે. બાંધકામ સાઇટો અથવા ઈંટ-ભઠ્ઠાઓ પર કામ કરતા પરપ્રાંતિય મજૂરોના બાળકો માટે ગાંધીનગર જિલ્લામાં સીઝનલ હોસ્ટેલ શરૂ કરવામાં આવી છે, જેથી સ્થળાંતર છતાં ભણતર ન બગડે. મફત મધ્યાહ્ન ભોજન (Mid-day Meal), ગણવેશ અને શિષ્યવૃત્તિ આપીને બાળકોને શાળામાં અભ્યાસરત રાખવાના પ્રયાસો થઈ રહ્યા છે.
ગાંધીનગરના જીઆઇડીસી (GIDC) એસોસિએશન, વેપારી મંડળો અને ઇન્ફોસિટી વિસ્તારની હોટલો-કેફે દ્વારા સામાજિક જવાબદારી (CSR) ના ભાગરૂપે પોતાની દુકાનો બહાર સ્વયંભૂ રીતે અમે બાળમજૂરીને પ્રોત્સાહન આપતા નથીના બોર્ડ લગાવવામાં આવ્યા છે. ગ્રાહક તરીકે આપણી પણ ફરજ છે કે બાળમજૂરી કરાવતા એકમોનો બહિષ્કાર કરીએ.
વિશ્વ બાળમજૂરી વિરોધ દિવસ એ માત્ર કેલેન્ડરની એક તારીખ નથી, પરંતુ આપણા અંતરાત્માને ઢંઢોળવાનો દિવસ છે. ટાસ્ક ફોર્સના આંકડા દર્શાવે છે કે તંત્ર કાયદાકીય રીતે સજ્જ અને સક્રિય છે, પરંતુ જ્યાં સુધી સમાજનો દરેક નાગરિક જાગૃત નહીં થાય, ત્યાં સુધી આ બદી સંપૂર્ણ નાબૂદ નહીં થાય. બાળકના હાથમાં જ્યારે પુસ્તક હોય છે, ત્યારે જ દેશનું ભવિષ્ય મસ્તક ઊંચું કરીને ચાલે છે. તો આવો, આ ખાસ દિવસે આપણે સૌ પ્રતિજ્ઞા લઈએ કે આપણે બાળમજૂરી સહન નહીં કરીએ, પ્રોત્સાહન નહીં આપીએ અને બાળ સ્નેહી ગુજરાતના નિર્માણમાં સક્રિય ભાગીદાર બનીશું.
---------------
હિન્દુસ્થાન સમાચાર / અભિષેક બારડ
