ગાંધીનગર, 16 ઓક્ટોબર (હિ.સ.) : “Bharat Discourses on Rivers @2047” થીમ હેઠળ આયોજિત 'ભારત ડિસ્કોર્સિસ @૨૦૪૭' ની બીજી આવૃત્તિનું IIT (BHU), વારાણસીના દેવ અને વર્ધના લેક્ચર હોલ કોમ્પ્લેક્સમાં સમાપન થયું. આ પ્રસંગે નીતિ નિર્માતાઓ, શિક્ષણવિદો, પદ્મશ્રી પુરસ્કાર વિજેતાઓ, સંશોધકો, નદી સંરક્ષકો અને પાયાના કાર્યકરોએ 'વિકસિત ભારત 2047'ની દિશામાં ભારતની નદીઓને પુનર્જીવિત કરવા અને જળ સુરક્ષાને મજબૂત કરવા માટે સંકલિત અને સમયબદ્ધ કાર્યવાહીની હાકલ કરી હતી.

વારાણસી આવૃત્તિ ગુજરાતના અમદાવાદમાં આયોજિત 'Bharat Discourses on Water @2047' ના ઉદ્ઘાટન સંવાદની જ એક કડી છે, જ્યાં જળ, પર્યાવરણ અને સામુદાયિક વિકાસ સાથે સંકળાયેલા પાંચ પદ્મ પુરસ્કાર વિજેતાઓ ભારતના જળ ભવિષ્ય પર રાષ્ટ્રીય સંવાદ માટે એકસાથે આવ્યા હતા. ઉદગમ ચેરિટેબલ ટ્રસ્ટ, ગાંધીનગર દ્વારા આયોજિત આ બે દિવસીય સંમેલનમાં નીતિ નિર્માતાઓ, વૈજ્ઞાનિકો, સંશોધકો, જળ નિષ્ણાતો, ઇનોવેટર્સ અને પાયાના કાર્યકર્તાઓને એકસાથે લાવવામાં આવ્યા હતા, જેથી ભારતના વધતા જળ પડકારો અને 2047 સુધીમાં જળ-સુરક્ષિત ભારત તરફના માર્ગો પર વિચાર-વિમર્શ કરી શકાય.

આ વ્યાપક જળ સંવાદને આગળ ધપાવતા, વારાણસીમાં બીજી આવૃત્તિએ ખાસ કરીને નદી સંરક્ષણ અને પુનરુત્થાન, રિવર બેસિન મેનેજમેન્ટ (નદી તટપ્રદેશ વ્યવસ્થાપન), કૃષિ ઉત્પાદકતા, પરંપરાગત ભારતીય જ્ઞાન પ્રણાલીઓ અને યુવાનો તથા ખેડૂતોને નવીનતાઓ સાથે જોડવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું હતું.

પ્રથમ દિવસની શરૂઆત ભારત રત્ન પંડિત મદન મોહન માલવિયાને શ્રદ્ધાંજલિ અર્પણ કરવા સાથે થઈ હતી, ત્યારબાદ દીપ પ્રાગટ્ય અને IIT (BHU) કુલગીતની પ્રસ્તુતિ થઈ. ઉદ્ઘાટન સત્રમાં IIT (BHU), IIT કાનપુર, સરકારી સંસ્થાઓ, નદી અને જળ પહેલ, શિક્ષણ જગત, નાગરિક સમાજ અને પાયાની સંસ્થાઓના વરિષ્ઠ પ્રતિનિધિઓની સાથે જળ, કૃષિ અને પર્યાવરણ સંરક્ષણ પર કામ કરતા પદ્મશ્રી પુરસ્કાર વિજેતાઓ અને નિષ્ણાતો એક મંચ પર આવ્યા હતા.

ઉદ્ઘાટન સત્રની ચર્ચાઓમાં નદીઓના સ્વાસ્થ્ય, જળ સુરક્ષા અને સામુદાયિક ભાગીદારી તરફ સતત રાષ્ટ્રીય ધ્યાન આપવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો. આ સત્રોએ ભારતની નદીઓના પડકારોને પહોંચી વળવા માટે વૈજ્ઞાનિક સંશોધન, પરંપરાગત ભારતીય જ્ઞાન અને પાયાના અનુભવને એકીકૃત કરવાના મહત્વ પર ભાર મૂક્યો.

પ્રથમ ટેકનિકલ સત્ર, જેની થીમ “નદીઓ અને કૃષિ-ઉત્પાદકતા, ભારતીય જ્ઞાન પ્રણાલી, યુવાનો અને ખેડૂતોને નવીનતાઓ સાથે જોડવા” હતી, તેમાં સ્વસ્થ નદીઓ અને કૃષિ ઉત્પાદકતા વચ્ચેના સંબંધની ચર્ચા કરવામાં આવી. અગ્રણી સંશોધકો, કૃષિ પ્રેક્ટિશનર્સ અને પદ્મશ્રી પુરસ્કાર વિજેતાઓના યોગદાન સાથે, ચર્ચાઓમાં નાગરિક વિજ્ઞાન, ટકાઉ ખેતી પદ્ધતિઓ અને નવીનતાઓને અપનાવવામાં યુવાનો અને ખેડૂતોની ભૂમિકાને આવરી લેવામાં આવી હતી.

બીજું ટેકનિકલ સત્ર, જેની થીમ “વિકસિત ભારત 2047 માટેની તૈયારી” હતી, તેમાં રિવર બેસિન મેનેજમેન્ટ અને પુનરુત્થાનની વ્યૂહરચનાઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું હતું. નિષ્ણાતોએ ભારતમાં રિવર બેસિન મેનેજમેન્ટની સ્થિતિ, સાહિબી અને ગોમતી નદીઓ માટે પુનરુત્થાન યોજનાઓ અને સમગ્ર ઉત્તર પ્રદેશમાં નાની નદીઓને પુનર્જીવિત કરવાના અભિગમો પર ચર્ચા કરી હતી.

નદીઓ @2047 માટેનો રોડમેપ તૈયાર કરવો

બીજો દિવસ અનુભવોની વહેંચણી, બ્રેઈનસ્ટોર્મિંગ અને વિચારોના સમન્વય પર કેન્દ્રિત હતો, જેમાં થીમેટિક લીડર્સે નદીઓના સ્વાસ્થ્યને મજબૂત કરવા અને 2047 તરફ વ્યવહારુ રોડમેપ વિકસાવવા માટે ભલામણો રજૂ કરી હતી.

નદીઓ @2047 માટે રોડમેપ તૈયાર કરવો થીમ આધારિત સત્રમાં સંકલિત કાર્યવાહી માટે પાંચ પ્રાથમિકતા ક્ષેત્રોની ઓળખ કરવામાં આવી:

1.સમયબદ્ધ રિવર હેલ્થ રિસ્ટોરેશન (નદી સ્વાસ્થ્ય પુનરુત્થાન) પ્લાન: પ્રો. વી. તારેએ ભારતની નદીઓ માટે સ્પષ્ટ રીતે નિર્ધારિત સમયમર્યાદા, માપી શકાય તેવા લક્ષ્યાંકો અને સંરચિત પુનરુત્થાન યોજનાઓની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો જેથી ખાતરી કરી શકાય કે નદી પુનરુત્થાન વ્યાપક પ્રતિબદ્ધતાઓથી આગળ વધીને જવાબદેહ કાર્યવાહી તરફ આગળ વધે.

2.કૃષિ-ઉત્પાદકતામાં વધારો: પદ્મશ્રી ભારત ભૂષણ ત્યાગીએ ટકાઉ અને સ્થાનિક રૂપે સુસંગત પ્રથાઓ પર ભાર મૂકીને ખેતી, જળ વ્યવસ્થાપન અને નદીના સ્વાસ્થ્ય વચ્ચેના સંબંધને મજબૂત બનાવવાની સાથે કૃષિ ઉત્પાદકતામાં સુધારો કરવાની પહેલો પર પ્રકાશ પાડ્યો.

3.નદીના વિસ્તારોની ઓળખ અને વૃક્ષારોપણ: માનનીય ન્યાયમૂર્તિ પંકજ મિત્તલે નદીના વિસ્તારોને ઓળખવા અને તેનું રક્ષણ કરવા માટે સ્પષ્ટ માર્ગદર્શિકાની જરૂરિયાત દર્શાવી અને નદીની ઇકોસિસ્ટમને મજબૂત કરવા અને તેમના કુદરતી માર્ગોને સુરક્ષિત કરવા યોગ્ય વૃક્ષારોપણ ની પહેલ હાથ ધરવા જણાવ્યું.

4.સંસ્થાકીય એકીકરણ: ડૉ. પી. નાગે નદીના પુનરુત્થાનમાં સંકળાયેલી સરકારી સંસ્થાઓ, શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ, સંશોધન સંસ્થાઓ, સમુદાયો અને અન્ય હિતધારકો વચ્ચે વધુ સંકલન અને સમન્વય માટેનું મોડલ રજૂ કર્યું.

5.ઉચ્ચ શૈક્ષણિક સંસ્થાઓની ભૂમિકા: પ્રો. પ્રભાત કે. સિંહે સંશોધન, નવીનતા, ક્ષમતા નિર્માણ અને નદીના સ્વાસ્થ્યના પુનરુત્થાન માટે લાંબા ગાળાના વૈજ્ઞાનિક ઉકેલો વિકસાવવામાં યુનિવર્સિટીઓ અને ઉચ્ચ શૈક્ષણિક સંસ્થાઓની ભૂમિકા પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો.

આ તમામ પ્રાથમિકતાઓએ મળીને પર્યાવરણીય પુનરુત્થાનને કૃષિ, સંસ્થાકીય ક્ષમતા, વૈજ્ઞાનિક સંશોધન અને સામુદાયિક ભાગીદારી સાથે જોડીને નદીઓના પુનરુત્થાનને માપી શકાય તેવા, સહયોગી અને સમયબદ્ધ અમલીકરણ તરફ લઈ જવા માટે એક વ્યવહારુ માળખું પૂરું પાડવાનો પ્રયાસ કર્યો.

ગાંધીનગરના ઉદગમ ચેરિટેબલ ટ્રસ્ટના ડૉ. મયુર જોશીએ જણાવ્યું હતું કે: “Bharat Discourses on Rivers @2047 એ વિવિધ અવાજોને એક મંચ પર લાવવાનો અને જ્ઞાન, અનુભવ તથા પરંપરાગત ડહાપણને વ્યવહારુ ઉકેલોમાં પરિવર્તિત કરવાનો એક પ્રયાસ છે. આ સંવાદ દરમિયાન ઓળખવામાં આવેલી પાંચ પ્રાથમિકતાઓ સંસ્થાઓ, નિષ્ણાતો, સમુદાયો, ખેડૂતો અને યુવા પેઢી વચ્ચે સતત સહયોગ માટે મજબૂત પાયો પૂરો પાડે છે. હવે અમારો ઉદ્દેશ્ય આ વિચારોને માત્ર સંવાદ સુધી મર્યાદિત ન રાખતા, 2047 સુધીમાં ભારતની નદીઓના સ્વાસ્થ્યમાં નોંધપાત્ર સુધારો લાવવા માટે સામૂહિક રીતે કામ કરવાનો હોવો જોઈએ.”

આયોજકોએ બે દિવસીય સંવાદમાં તેમના જ્ઞાન અને અનુભવનું યોગદાન આપવા બદલ IIT (BHU), સહભાગી નિષ્ણાતો, પદ્મશ્રી પુરસ્કાર વિજેતાઓ, નીતિ નિર્માતાઓ, શિક્ષણવિદો, સંશોધકો, ખેડૂતો, યુવાનો અને પાયાના કાર્યકરો પ્રત્યે આભાર વ્યક્ત કર્યો હતો. આ વૈવિધ્યસભર ભાગીદારી અને વિવિધ ક્ષેત્રોના આદાનપ્રદાને ભારતની નદીઓ માટે વ્યવહારુ અને વ્યાપક ઉકેલો વિકસાવવા માટે વૈજ્ઞાનિક, સંસ્થાકીય અને સામુદાયિક દ્રષ્ટિકોણને એકસાથે લાવવાનું મહત્વ દર્શાવ્યું હતું.

આ વિચાર-વિમર્શનું સમાપન સંવાદથી અમલીકરણ તરફ, ખંડિત પ્રયાસોથી સંસ્થાકીય સમન્વય તરફ, અને ટૂંકા ગાળાના હસ્તક્ષેપથી સમયબદ્ધ રાષ્ટ્રીય રોડમેપ તરફ આગળ વધવાની સામૂહિક હાકલ સાથે થયું હતું. આયોજકોએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે ભારતની નદીઓને પુનર્જીવિત કરવા માટે સરકાર, શિક્ષણ જગત, સમુદાયો અને નાગરિક સમાજ વચ્ચે સતત સહયોગની જરૂર પડશે, જેમાં સ્વસ્થ નદીઓ 2047 સુધીમાં જળ-સુરક્ષિત, સ્થિતિસ્થાપક અને વિકસિત ભારત માટે નિર્ણાયક પાયા તરીકે કામ કરશે.

---------------

હિન્દુસ્થાન સમાચાર / અભિષેક બારડ