નવી દિલ્હી, 30 ઓક્ટોબર (હિ.સ.). ભગવાન બુદ્ધના પવિત્ર અવશેષો, 31 ઓક્ટોબરથી 21 નવેમ્બર સુધી અરુણાચલ પ્રદેશના ત્રણ મુખ્ય બૌદ્ધ કેન્દ્રો તવાંગ, બોમડિલા અને નામસાઈમાં શ્રદ્ધાળુઓના દર્શન માટે રાખવામાં આવશે. કેન્દ્રીય સંસ્કૃતિ અને પર્યટન મંત્રી ગજેન્દ્ર સિંહ શેખાવત 31 ઓક્ટોબરે તવાંગ સ્થિત ઐતિહાસિક ગાદેન નામગ્યાલ લ્હાત્સે (તવાંગ મઠ)માં આયોજનના ઉદ્ઘાટન સમારોહમાં હાજરી આપશે. રાષ્ટ્રીય સંગ્રહાલય, નવી દિલ્હીમાં સંરક્ષિત ભગવાન બુદ્ધના આ પવિત્ર અવશેષો આ આયોજન હેઠળ અરુણાચલ પ્રદેશના આ ત્રણ સ્થળોએ લઈ જવામાં આવશે.

કેન્દ્રીય સંસ્કૃતિ મંત્રાલય અરુણાચલ પ્રદેશ સરકાર, આંતરરાષ્ટ્રીય બૌદ્ધ પરિસંઘ અને રાષ્ટ્રીય સંગ્રહાલયના સહયોગથી આ આયોજનનું સંચાલન કરી રહ્યું છે. તેનો ઉદ્દેશ્ય શ્રદ્ધાળુઓને પવિત્ર અવશેષોના દર્શનનો અવસર આપવાની સાથે રાજ્યની સમૃદ્ધ બૌદ્ધ પરંપરાઓ અને ભારતની બૌદ્ધ વિરાસતને ઉજાગર કરવાનો છે. આયોજનમાં બૌદ્ધ ભિક્ષુઓ, ધાર્મિક સંસ્થાઓના પ્રતિનિધિઓ, વિદ્વાનો અને વિવિધ ક્ષેત્રોના લોકો ભાગ લેશે.

પવિત્ર અવશેષોને આજે રાત્રે રાષ્ટ્રીય સંગ્રહાલયથી વિશેષ ધાર્મિક વિધિઓ સાથે રવાના કરવામાં આવશે. તેમને ભારતીય વાયુસેનાના વિશેષ વિમાન દ્વારા દિલ્હીના પાલમ વાયુસેના સ્ટેશનથી ગુવાહાટી સ્થિત બોરઝાર વાયુસેના સ્ટેશન લઈ જવામાં આવશે. ત્યાંથી હેલિકોપ્ટર દ્વારા તવાંગ પહોંચાડવામાં આવશે. તવાંગમાં ધાર્મિક પરંપરાઓ અનુસાર તેમનું સ્વાગત કરવામાં આવશે અને તવાંગ મઠમાં સ્થાપિત કરવામાં આવશે. અહીં 31 ઓક્ટોબરે સવારે 10 થી 11:30 વાગ્યાની વચ્ચે ઉદ્ઘાટન સમારોહ પ્રસ્તાવિત છે. 1 નવેમ્બરે અરુણાચલ પ્રદેશના મુખ્યમંત્રી પેમા ખાંડુની હાજરીમાં પ્રદર્શન અને તેનાથી સંબંધિત કાર્યક્રમોનું ઔપચારિક ઉદ્ઘાટન થશે.

આ આયોજન તિબેટીયન બૌદ્ધ પરંપરાના મહત્વપૂર્ણ પર્વ લ્હાબાબ દુચેનના અવસરે થઈ રહ્યું છે. આ પર્વ ભગવાન બુદ્ધના સ્વર્ગલોકથી પૃથ્વી પર પાછા ફરવાની સ્મૃતિમાં ઉજવવામાં આવે છે. તવાંગમાં 1 થી 7 નવેમ્બર સુધી શ્રદ્ધાળુઓ પવિત્ર અવશેષોના દર્શન કરી શકશે. ત્યારબાદ 8 થી 13 નવેમ્બર સુધી બોમડિલા સ્થિત ટીજીએલ મઠ (નીચલો ગોમ્પા) અને 14 થી 20 નવેમ્બર સુધી નામસાઈ સ્થિત સુવર્ણ પેગોડામાં દર્શનની વ્યવસ્થા રહેશે. 21 નવેમ્બરે અવશેષોને તેજુ અને પાલમના માર્ગે પાછા રાષ્ટ્રીય સંગ્રહાલય, નવી દિલ્હી લાવવામાં આવશે.

આયોજન દરમિયાન પવિત્ર અવશેષોની સુરક્ષા અને સંરક્ષણ માટે વિશેષ વ્યવસ્થા કરવામાં આવી રહી છે. સંસ્કૃતિ મંત્રાલય સંરક્ષણ મંત્રાલય, ભારતીય વાયુસેના, અરુણાચલ પ્રદેશ સરકાર અને રાષ્ટ્રીય સંગ્રહાલય સાથે મળીને પરિવહન અને અન્ય વ્યવસ્થાનું સંકલન કરી રહ્યું છે. પહાડી વિસ્તાર અને દુર્ગમ ભૌગોલિક પરિસ્થિતિઓને ધ્યાનમાં રાખીને વિમાન અને હેલિકોપ્ટર દ્વારા અવશેષોને લઈ જવાની યોજના બનાવવામાં આવી છે. જોકે, પરિવહનનો સમય અને વ્યવસ્થા હવામાન, સુરક્ષા અને સંચાલન સંબંધિત પરિસ્થિતિઓને આધીન રહેશે.

આ પવિત્ર અવશેષોનો સંબંધ ઉત્તર પ્રદેશના સિદ્ધાર્થનગર જિલ્લામાં આવેલા પીપરહવા પુરાતત્વીય સ્થળ સાથે છે. આ સ્થળ પ્રાચીન કપિલવસ્તુ અને શાક્ય પરંપરા સાથે જોડાયેલું માનવામાં આવે છે. વર્ષ 1898માં વિલિયમ ક્લેક્સટન પેપ્પેએ અહીં એક સ્તૂપનું ખોદકામ કર્યું હતું. આ દરમિયાન અસ્થિ અવશેષો અને કિંમતી વસ્તુઓથી ભરેલા પાત્રો મળ્યા હતા. ત્યારબાદ ભારતીય પુરાતત્વ સર્વેક્ષણે 1971 થી 1977 ની વચ્ચે પુરાતત્વવિદ્ કે.એમ. શ્રીવાસ્તવના નિર્દેશનમાં અહીં આગળનું ખોદકામ કર્યું. આ દરમિયાન અન્ય બે અવશેષ પાત્રો મળ્યા, જેમાં ભગવાન બુદ્ધ સાથે પરંપરાગત રીતે જોડાયેલા 22 અસ્થિ અવશેષો પ્રાપ્ત થયા. તેમાંથી 20 રાષ્ટ્રીય સંગ્રહાલય, નવી દિલ્હી અને બે ભારતીય સંગ્રહાલય, કોલકાતામાં સંરક્ષિત છે.

આ આયોજનની સાથે ‘પવિત્ર પીપરહવાનું અનાવરણ’ નામથી એક વિશેષ પ્રદર્શન પણ યોજવામાં આવશે. આંતરરાષ્ટ્રીય બૌદ્ધ પરિસંઘ દ્વારા આયોજિત આ પ્રદર્શન તવાંગ, બોમડિલા અને નામસાઈ ત્રણેય સ્થળોએ યોજાશે. તેમાં પીપરહવાના ખોદકામ, પવિત્ર અવશેષોની શોધ, તેમનું ઐતિહાસિક મહત્વ અને વર્ષ 2025માં ભારત પાછા લાવવામાં આવેલા પીપરહવાના આભૂષણો સંબંધિત માહિતી પ્રદર્શિત કરવામાં આવશે. તેનો ઉદ્દેશ્ય લોકોને ભગવાન બુદ્ધના અવશેષોની પરંપરા અને ભારતની પુરાતત્વીય વિરાસતથી પરિચિત કરાવવાનો છે.

તવાંગમાં 2 નવેમ્બરે ‘બૌદ્ધ ધર્મ: હિમાલયી ક્ષેત્ર અને તેનાથી આગળ પ્રસાર’ વિષય પર આંતરરાષ્ટ્રીય સંમેલન પણ આયોજિત કરવામાં આવશે. કાલાવાંગપો સંમેલન હોલમાં યોજાનારા આ સંમેલનમાં ભારત ઉપરાંત નેપાળ, શ્રીલંકા, મ્યાનમાર, મલેશિયા, ઇન્ડોનેશિયા અને જર્મનીના ભિક્ષુઓ, બૌદ્ધ વિદ્વાનો અને પ્રતિનિધિઓ ભાગ લેશે. સંમેલનમાં ભગવાન બુદ્ધના મહાપરિનિર્વાણ પછી તેમના ઉપદેશોના પ્રસાર, બૌદ્ધ પરંપરાઓની નિરંતરતા, મઠો અને ધાર્મિક સંસ્થાઓની ભૂમિકા તથા આધુનિક સમયમાં બૌદ્ધ દર્શનની સુસંગતતા પર ચર્ચા થશે.

સંમેલનમાં બૌદ્ધ ધર્મની ઐતિહાસિક અને સૈદ્ધાંતિક નિરંતરતા, હિમાલયી ક્ષેત્રમાં બૌદ્ધ પરંપરાઓના સંરક્ષણ અને સમકાલીન જીવનમાં બૌદ્ધ નૈતિક ઉપદેશોની ભૂમિકા જેવા વિષયો પર વિચાર-વિમર્શ કરવામાં આવશે. આ સાથે જ સાંસ્કૃતિક પર્યટન, તીર્થયાત્રા, કૌશલ્ય વિકાસ, ટકાઉ આજીવિકા અને વૈશ્વિકરણના યુગમાં બૌદ્ધ વિચારોની સુસંગતતા પર પણ ચર્ચા થશે.

અરુણાચલ પ્રદેશમાં બૌદ્ધ ધર્મની અલગ-અલગ પરંપરાઓ પ્રચલિત છે. તવાંગ અને પશ્ચિમ કામેંગ ક્ષેત્ર મહાયાન અને વજ્રયાન બૌદ્ધ પરંપરાઓ સાથે જોડાયેલા છે, જ્યારે નામસાઈ અને આસપાસના વિસ્તારોમાં તાઈ ખામતી સમુદાય સહિત અન્ય બૌદ્ધ સમુદાયો થેરવાદ પરંપરાનું પાલન કરે છે. તવાંગ, બોમડિલા અને નામસાઈમાં પવિત્ર અવશેષોનું આયોજન આ વિવિધ બૌદ્ધ પરંપરાઓ સાથે જોડાયેલા સમુદાયોને એક સામાન્ય આધ્યાત્મિક વિરાસત સાથે જોડવાની તક આપશે.

ઉલ્લેખનીય છે કે, કેન્દ્ર સરકારે આ પહેલાં મંગોલિયા, થાઈલેન્ડ, વિયેતનામ, રશિયાના કાલમિકિયા ક્ષેત્ર, ભૂટાન, શ્રીલંકા અને લદ્દાખમાં પણ ભગવાન બુદ્ધના પવિત્ર અવશેષોના પ્રદર્શનો આયોજિત કર્યા છે. વર્ષ 2022માં મંગોલિયા, 2024માં થાઈલેન્ડ અને 2025માં વિયેતનામમાં આયોજિત પ્રદર્શનોમાં મોટી સંખ્યામાં શ્રદ્ધાળુઓએ ભાગ લીધો હતો. ફેબ્રુઆરી 2026માં દેવનીમોરીના પવિત્ર અવશેષો શ્રીલંકા લઈ જવામાં આવ્યા હતા. મે 2026માં લદ્દાખમાં ભગવાન બુદ્ધના અવશેષોના દર્શનનું આયોજન થયું હતું. ત્યારબાદ મે-જૂન 2026માં ભગવાન બુદ્ધના મુખ્ય શિષ્યો અરહંત સારિપુત્ત અને અરહંત મહામોગ્ગલ્લનના અવશેષો મંગોલિયા લઈ જવામાં આવ્યા હતા.

હિન્દુસ્થાન સમાચાર/પ્રશાંત શેખર/મુકુંદ

હિન્દુસ્થાન સમાચાર / ડો.હિતેશ એન.વ્યાસ