નવી દિલ્હી, 07 જૂન (હિ.સ.) :

એક સમય હતો, જ્યારે ખેતરોથી લઈને ઘર અને ઓફિસો સુધી આકાશવાણીના જ સૂર ગુંજતા હતા. ત્યારે લાગતું હતું કે, સંગીતની લહેરો પર આખો દેશ ઝૂમી રહ્યો છે. જ્યારે કોઈ સમાચાર કે, સંદેશ પ્રસારિત કરવામાં આવતો હતો, ત્યારે એમ માનવામાં આવતું હતું કે સંદેશાઓ દ્વારા દેશને સંબોધવામાં આવી રહ્યો છે. આકાશવાણીએ અત્યાર સુધીની પોતાની યાત્રામાં સમાચાર અને માહિતી આપી છે. સંકટના ક્ષણોમાં રાષ્ટ્રને ચેતવણી પણ આપી છે. ખેતીવાડીથી લઈને શિક્ષણ જગત સાથે જોડાયેલી જરૂરી અને ફાયદાકારક માહિતી પણ આપી છે અને લોકોનું મનોરંજન પણ કર્યું છે. પોતાની સરળ ઉપલબ્ધતા અને ટેકનોલોજી દ્વારા દેશના દરેક વર્ગ, દરેક વય માટે આકાશવાણીના સૂર સજતા રહ્યા છે.

આકાશવાણી તેની સ્થાપના 8 જૂન, 1936ના સમયથી જ દેશની ધડકન બની રહી છે. આ જ આકાશવાણી 8 જૂન, 2026ના રોજ પોતાની ગૌરવશાળી યાત્રાના 90 વર્ષ પૂરા કરવા જઈ રહી છે. બીજા શબ્દોમાં કહીએ તો, આકાશવાણી આપણો 90 વર્ષનો હમસફર છે. આ મહત્વપૂર્ણ અવસરે હિન્દુસ્થાન સમાચાર દ્વારા આકાશવાણીના મહાનિર્દેશક રાજીવ કુમાર જૈન સાથે, વિશેષ વાતચીત કરવામાં આવી. પ્રસ્તુત છે, સંજીવ કુમાર સાથેની વાતચીતના મુખ્ય અંશો.

-આકાશવાણીની 90 વર્ષની ગૌરવશાળી યાત્રા માટે તમને અભિનંદન. આકાશવાણીએ અત્યાર સુધી ઘણા સોપાન પૂરા કર્યા છે. આ અવસરે તમે શું કહેવા માંગશો?

મહાનિર્દેશક – તમને પણ અભિનંદન.. આકાશવાણીને અહીં સુધી પહોંચાડવામાં અમારા પ્રોગ્રામ પ્રોડ્યુસરો, ટેકનિશિયનો અને એન્જિનિયરોની સાથે તેનાથી જોડાયેલા દરેક વ્યક્તિનું યોગદાન છે, પરંતુ, ભલે એન્જિનિયર હોય કે પછી પ્રોગ્રામ બનાવનારા અમારા પ્રતિભાશાળી અને યોગ્ય લોકો હોય કે પછી ટેકનિશિયન.. તેમણે પોતાની પૂરી ઊર્જા દેશને માહિતી સંપન્ન બનાવવામાં, રાષ્ટ્રનું મનોરંજન કરવામાં, આપણા સંગીત, આપણા ગાયન અને વાદન જેવી લલિત કળાઓથી દુનિયાને પરિચિત કરાવવામાં મોટી ભૂમિકા ભજવી છે. તેમણે આ બધું દેશ માટે કર્યું, દેશના લોકો માટે કર્યું, તેથી આકાશવાણીની 90 વર્ષની આ યાત્રા ફક્ત આકાશવાણી કે પ્રસાર ભારતી કે પછી તેના કર્મચારીઓ-અધિકારીઓ, ટેકનિશિયનો અને પ્રોગ્રામ બનાવનારાઓ માટે જ ગર્વનો ક્ષણ નથી, પરંતુ દેશ માટે ગૌરવની વાત છે. ખાસ વાત એ છે કે દેશના લોકોએ પણ આકાશવાણીને પોતાનો હમસફર માન્યો. તેને પ્રેમ કર્યો અને વખાણ્યો છે. લોકોના પ્રેમની જ કારણે આપણે આ સોપાન સુધી પહોંચ્યા છીએ.

-આકાશવાણીની 90 વર્ષની યાત્રાને તમે કયા સ્વરૂપમાં જુઓ છો?

મહાનિર્દેશક- 90 વર્ષ પહેલાં જ્યારે ભારતીય પરિદૃશ્યમાં 'ઓલ ઇન્ડિયા રેડિયો'ના રૂપમાં રેડિયો આવ્યો, તે સમયે તે નવું માધ્યમ હતું. 8 જૂન, 1936ના રોજ જ્યારે તેની સ્થાપના થઈ હતી, ત્યારે તેને 'ઓલ ઇન્ડિયા રેડિયો'ના નામથી જ ઓળખવામાં આવતું હતું. 1956માં પંડિત નરેન્દ્ર શર્માના સૂચન પર તેનું નામ 'આકાશવાણી' રાખવામાં આવ્યું. જ્યારે 'ઓલ ઇન્ડિયા રેડિયો'ની સ્થાપના થઈ હતી, ત્યારે આજના જેવા અખબારો ન તો ચમકદાર હતા અને ન તો તેમની છપાઈ આજની જેમ સુરૂચિપૂર્ણ હતી. આવી સ્થિતિમાં, મૂળભૂત રીતે ટેકનોલોજી પ્રધાન રેડિયો માધ્યમનું આગમન લોકો માટે પહેલા કુતૂહલનો વિષય બન્યું. જ્યારે તેના દ્વારા દેશના દૂરના વિસ્તારોમાં લોકોના ઘરો, ઓફિસો, ખેતરો-ખલિયાણો, બાગ-બગીચાઓ સુધી અવાજો પહોંચવા લાગ્યા, ત્યારે લોકોએ તેનું જોરદાર સ્વાગત કર્યું.

પહેલા રેડિયો દ્વારા માહિતી અને સમાચાર આપવામાં આવતા હતા, પરંતુ ધીમે ધીમે રેડિયો પર ગીત-સંગીત અને નાટક જેવા કાર્યક્રમો પ્રસારિત થવા લાગ્યા. શરૂઆતમાં રેડિયો સેટ મોટા હતા, તેથી બધા માટે તેમને ખરીદવા મુશ્કેલ હતું. શરૂઆતમાં રેડિયો પર લાઇસન્સ ફી પણ લાગતી હતી. શરૂઆતમાં રેડિયો પ્રસારણ અને કાર્યક્રમ નિર્માણની ટેકનોલોજી જટિલ હતી. તેમ છતાં, કારણ કે આ માધ્યમ નવું હતું, નવું હોવા સાથે ચમત્કારી પણ હતું, તેથી લોકોમાં તેનું આકર્ષણ વધવા લાગ્યું. પછી ધીમે ધીમે પ્રસારણ અને રીસીવર ટેકનોલોજીમાં સુધારો થયો, લોકો સુધી સસ્તા ટ્રાન્ઝિસ્ટરોની પહોંચ વધી, આકાશવાણીને લોકોએ હાથોહાથ લીધું. જોતજોતામાં રેડિયો દેશની ધડકન બની ગયું.

-આકાશવાણી પર ગીત-સંગીતથી લઈને સમાચાર સુધીના અનેક પ્રસારણો થાય છે. તેમના પ્રસારણ અને તેમની પસંદગી અંગે શું નીતિ છે?

મહાનિર્દેશક – આકાશવાણીનું ધ્યેય વાક્ય છે- 'બહુજન હિતાય, બહુજન સુખાય'.. એટલે કે વધુને વધુ લોકોના હિત અને વધુને વધુ લોકોના સુખ માટે... એટલે કે આકાશવાણીનો ઉદ્દેશ્ય છે- સમાજના વધુને વધુ લોકોના હિતો અને આનંદને ધ્યાનમાં રાખીને પ્રસારણ કરવું. ભલે ગીત-સંગીતના કાર્યક્રમો હોય કે પછી સમાચાર, બધાની પાછળ આ જ વિચાર કામ કરે છે. જ્યાં સુધી સમાચારોની વાત છે તો આકાશવાણીનું ધ્યેય છે, ઉતાવળમાં ખોટા સમાચાર આપવાને બદલે સાચા અને સચોટ સમાચાર પ્રસારિત કરવામાં આવે. સમાચારોની પસંદગીમાં અમે આ વાતનું હંમેશા ધ્યાન રાખીએ છીએ. જ્યાં સુધી સમાચારની પુષ્ટિ ન થઈ જાય, ત્યાં સુધી તેને આકાશવાણી પ્રસારિત કરતું નથી. વિશ્વસનીયતા જ આપણી શાખ છે. તેમ છતાં, દરેક પ્રસારણમાં પણ અમે આ હકીકતનું ધ્યાન રાખીએ છીએ.

-આજે આપણે ઇન્ટરનેટ યુગમાં છીએ. ધીમે ધીમે સમયની સાથે સંચાર માધ્યમોનો વિકાસ થઈ રહ્યો છે. આવી સ્થિતિમાં આકાશવાણી પોતાની પ્રાસંગિકતા જાળવી રાખવા માટે શું કરી રહી છે?

મહાનિર્દેશક- કારણ કે, રેડિયો સરળ માધ્યમ છે, તેના દ્વારા માહિતીને તાત્કાલિક દૂરના સ્થળો સુધી પહોંચાડી શકાય છે. તેથી આજે પણ કટોકટીની સ્થિતિમાં આ જ સૌથી સરળ માધ્યમ છે. હું કહી શકું છું કે આકાશવાણીની આ જ તાકાત છે. આજે ઇન્ટરનેટનો દબદબો છે. ઇન્ટરનેટ પર કન્વર્જન્સ દ્વારા આજે દરેક માધ્યમ એટલે કે અખબાર, રેડિયો અને ટીવી ઉપલબ્ધ છે. રેડિયોનો જ્યારે પણ આપણે ઉલ્લેખ કરીએ છીએ, ત્યારે આપણી સામે ફક્ત અવાજ કેન્દ્રિત માધ્યમની છબી ઉભરી આવે છે. આકાશવાણી હજુ પણ પરંપરાગત ટેકનોલોજી પર રેડિયો સેટ દ્વારા ઉપલબ્ધ છે, પરંતુ ધીમે ધીમે સંચાર માધ્યમોના વિકાસની સાથે-સાથે તે નવા સ્વરૂપોમાં પણ ઉપલબ્ધ છે. હવે આકાશવાણી પોડકાસ્ટ પણ કરી રહ્યું છે. આકાશવાણી ઇન્ટરનેટના પ્લેટફોર્મ પર ઉપલબ્ધ છે. પરંપરાગત ઓડિયો માધ્યમ તરીકે ઉપલબ્ધ હોવા ઉપરાંત સોશિયલ મીડિયા એકાઉન્ટ્સ જેમ કે ટ્વિટર, ફેસબુક, ઇન્સ્ટાગ્રામ વગેરે પર પણ ઉપલબ્ધ છે.

આ ઉપરાંત યુટ્યુબ પર પણ અમારી ચેનલો કામ કરી રહી છે. દરેક જગ્યાએ રેડિયોનું પ્રસારણ થઈ રહ્યું છે. નિઃશંકપણે આ બધા પ્રસારણો પરંપરાગત પ્રસારણ જેવા નથી, પરંતુ તેનાથી અલગ પણ નથી. પરંપરાગત પ્રસારણમાં એકવાર સમાચાર કે માહિતી કે બીજો કોઈ સંદેશ સાંભળવાથી વ્યક્તિ ચૂકી જાય તો ફરીથી તેના માટે તેને સાંભળી શકવું મુશ્કેલ હોય છે, પરંતુ ઇન્ટરનેટની ઝડપ અને સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ્સ દ્વારા નિર્ધારિત સમયે પ્રસારિત થઈ ચૂકેલા સમાચારો અને કાર્યક્રમોને પછીથી પણ સાંભળી શકાય છે. હવે તો અમારી ન્યૂઝ ઓન એઆઈઆર એપ પર તમે આકાશવાણીના લગભગ બધા ચેનલોને સાંભળી શકો છો. આજે આકાશવાણી દેશની 23 ભાષાઓ અને 183 બોલીઓમાં સતત પ્રસારણ કરી રહ્યું છે. આ ઉપરાંત વિદેશ સેવા પ્રભાગ દ્વારા 16 વિદેશી અને 11 ભારતીય ભાષાઓમાં પ્રસારણ કરી રહ્યું છે.

-બદલાતા સમયમાં સંસ્થાના પ્રમુખ તરીકે આકાશવાણીને આગળ વધારવા માટે તમારી શું યોજનાઓ છે?

મહાનિર્દેશક – અમારી કોશિશ એફએમ નેટવર્કનું વિસ્તરણ, સ્ટુડિયોનું આધુનિકીકરણ અને સંસાધનોનો યોગ્ય ઉપયોગ કરવાની છે. ગયા વર્ષે એક મહત્વપૂર્ણ પહેલ દ્વારા રેડિયો સ્ટેશનોને પ્રાદેશિક ચેનલોના રૂપમાં ફરીથી સંગઠિત કરવામાં આવ્યા છે. સાથે જ પ્રાદેશિક ચેનલ પ્રમુખોને વહીવટી અને નાણાકીય અધિકારો આપવામાં આવ્યા છે. આ મહત્વપૂર્ણ પહેલ દ્વારા વહીવટી અને નાણાકીય અધિકારોનું વિકેન્દ્રીકરણ કરવામાં આવ્યું છે. તેનો ઉદ્દેશ્ય રેડિયો સ્ટેશનોને સ્થાનિક જરૂરિયાતો અનુસાર કાર્યક્રમ નિર્માણ માટે વધુ સ્વાયત્તતા આપવાનો છે, જેથી પ્રાદેશિક ચેનલો સ્થાનિક આકાંક્ષાઓને પૂરી કરી શકે અને નાણાકીય રીતે વધુ સક્ષમ બની શકે. આ ઉપરાંત આકાશવાણી પાસે ઓડિયોનો એક ખૂબ જ સમૃદ્ધ સંગ્રહ છે, જેમાં અનેક પ્રસિદ્ધ કલાકારોની સંગીત રેકોર્ડિંગ, મહત્વપૂર્ણ વ્યક્તિઓના ઇન્ટરવ્યુ અને દેશના મહત્વપૂર્ણ ઘટનાક્રમો પર કોમેન્ટ્રી વગેરે શામેલ છે. આ સમગ્ર સંગ્રહને ડિજિટલાઇઝ્ડ કરવાની યોજના છે. સાથે જ તેને યુટ્યુબ, વેબ્સ અને ઓટીટીના માધ્યમથી લોકો સુધી પહોંચાડવામાં આવશે.

હિન્દુસ્થાન સમાચાર / સંજીવ પાશ / સુનીત નિગમ

હિન્દુસ્થાન સમાચાર / માધવી વ્યાસ