નવી દિલ્હી, 30 સપ્ટેમ્બર (હિ.સ.). ઉત્તરાખંડના હલ્દ્વાનીમાં કોંગ્રેસ અધ્યક્ષ અને રાજ્યસભામાં નેતા પ્રતિપક્ષ મલ્લિકાર્જુન ખડગેની જનસભા પછી રામલીલા મેદાનમાં કથિત 'શુદ્ધિકરણ યજ્ઞ' કરવામાં આવવાનો મામલો વધુ ગંભીર બની રહ્યો છે. કોંગ્રેસે તેને માત્ર ખરગે પર જ નહીં, પરંતુ દલિત-આદિવાસી સમાજના આત્મસન્માન પર આઘાત ગણાવ્યો છે. તેના વિરોધમાં કોંગ્રેસના એસસી-એસટી ફોરમે અહીં માવલંકર હોલમાં 'દલિત-આદિવાસી સ્વાભિમાન બેઠક'નું આયોજન કરીને દેશવ્યાપી આંદોલનની શરૂઆત કરી.

આ અભિયાનનું નેતૃત્વ કરી રહેલા તેલંગાણાના નાગરકુરનૂલથી કોંગ્રેસ સાંસદ ડૉ. મલ્લુ રવિએ 'હિન્દુસ્થાન સમાચાર' સાથેની વિશેષ વાતચીતમાં હલ્દ્વાની ઘટના, રાહુલ ગાંધી વિરુદ્ધ નોંધાયેલા કેસો, 'એક રાષ્ટ્ર, એક ચૂંટણી', સીમાંકન, ચૂંટણી પંચના એસઆઈઆર અને જાતિ ગણતરી સહિતના વિવિધ મુદ્દાઓ પર પાર્ટીનો પક્ષ રજૂ કર્યો. પ્રસ્તુત છે વાતચીતના મુખ્ય અંશો:

સવાલ: હલ્દ્વાનીમાં મલ્લિકાર્જુન ખડગેની જનસભા પછી કથિત 'શુદ્ધિકરણ'ને લઈને તમારી ફરિયાદ પર કાર્યવાહી ધીમી રહી અને ઊલટું રાહુલ ગાંધી પર કેસ નોંધાયો. બેંગલુરુમાં ઝીરો એફઆઈઆર પણ નોંધાઈ. આ સમગ્ર મામલામાં અત્યાર સુધી શું થયું અને આગળ શું કરશો?

જવાબ: લોકસભા અને રાજ્યસભાના એસસી-એસટી સાંસદોએ 7 સપ્ટેમ્બરે ઇન્દિરાપુરમમાં બેઠક કરીને મલ્લિકાર્જુન ખડગેના કાર્યક્રમ પછી થયેલા કથિત શુદ્ધિકરણ પર ચર્ચા કરી. સાંસદોએ તેને માત્ર ખડગેનું જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર એસસી-એસટી સમાજનું અપમાન ગણાવ્યું. તેના વિરોધમાં 8 સપ્ટેમ્બરે લગભગ 22 સાંસદો સંસદ માર્ગ પોલીસ સ્ટેશન પહોંચ્યા અને ઝીરો એફઆઈઆર નોંધવાની માંગ કરી, પરંતુ પોલીસે ઇનકાર કર્યો. સાંસદો લગભગ સાડા ત્રણ કલાક પોલીસ સ્ટેશનમાં ધરણા પર બેઠા. બાદમાં પોલીસે હલ્દ્વાનીમાં અજાણ્યા લોકો વિરુદ્ધ નોંધાયેલી એફઆઈઆર માં તેમની ફરિયાદ ઉમેરવાની વાત કહી. મલ્લુ રવિએ આરોપ લગાવ્યો કે, અત્યાર સુધી નિષ્પક્ષ તપાસ અને દોષિતો પર કાર્યવાહી થઈ નથી. તેમણે રાહુલ ગાંધી પર નોંધાયેલી એફઆઈઆર રદ કરવા અને દોષિતો વિરુદ્ધ કાર્યવાહી કરવાની માંગ કરી.

સવાલ: આજથી શરૂ થયેલા આ 'આત્મસન્માન અભિયાન'ની જમીની રૂપરેખા શું છે? શું તે ફક્ત પ્રતીકાત્મક પ્રદર્શનો સુધી સીમિત રહેશે કે તેને જમીની સ્તરે દલિત લામબંધી અને દેશવ્યાપી જન-આંદોલનનું સ્વરૂપ આપવામાં આવશે?

જવાબ: કોન્સ્ટિટ્યુશન ક્લબના માવલંકર હોલમાં આયોજિત 'દલિત-આદિવાસી સ્વાભિમાન બેઠક'માં દેશભરમાંથી એક હજારથી વધુ પ્રતિનિધિઓ સામેલ થયા. બેઠકમાં હલ્દ્વાનીની ઘટનાની નિંદા કરતા કેન્દ્ર અને ઉત્તરાખંડ સરકાર પાસેથી ત્વરિત કાર્યવાહીની માંગનો પ્રસ્તાવ પસાર કરવામાં આવ્યો. સાથે જ દલિત-આદિવાસી સમાજના હકની લડાઈ માટે નેતા પ્રતિપક્ષ રાહુલ ગાંધી પ્રત્યે ધન્યવાદ પ્રસ્તાવ પણ પસાર થયો. આ અભિયાનને દેશના દરેક રાજ્યમાં લઈ જવામાં આવશે અને સ્થાનિક એસસી-એસટી નેતાઓના નેતૃત્વમાં બેઠકોનું આયોજન કરવામાં આવશે. નવેમ્બરના અંતિમ સપ્તાહમાં દિલ્હીના તાલકટોરા સ્ટેડિયમમાં રાષ્ટ્રીય સંમેલન પ્રસ્તાવિત છે, જેમાં રાહુલ ગાંધી અને મલ્લિકાર્જુન ખડગેના સામેલ થવાની વાત છે. આ અભિયાન બાબા સાહેબ ડૉ. ભીમરાવ આંબેડકરના 'શિક્ષિત બનો, સંગઠિત રહો અને સંઘર્ષ કરો'ના મંત્ર અને શાંતિપૂર્ણ લોકતાંત્રિક રીતે ન્યાયની લડાઈ પર આધારિત હશે.

સવાલ: ભાજપ અને કેટલાક સંગઠનોનો દાવો છે કે, આ વ્યક્તિ વિશેષ વિરુદ્ધ નહીં, પરંતુ રામલીલા મેદાનની ધાર્મિક પવિત્રતા સાથે જોડાયેલો સ્થાનિક મામલો હતો. કોંગ્રેસ તેને રાજકીય મુદ્દો બનાવી રહી છે. આના પર તમારો શું જવાબ છે?

જવાબ: આ અત્યંત દુર્ભાગ્યપૂર્ણ તર્ક છે. દિલ્હીમાં પણ રામલીલા મેદાન છે, જ્યાં કોંગ્રેસ, ભાજપ, માકપા, ભાકપા સહિતના તમામ પક્ષો રાજકીય રેલીઓ કરે છે. તેનો અર્થ એ તો નથી કે ત્યાં ફક્ત ધાર્મિક મુદ્દાઓ પર જ ચર્ચા થશે, ત્યાં હંમેશાથી રાજકીય વિષયો પર ચર્ચા થતી આવી છે. મલ્લિકાર્જુન ખડગે કોંગ્રેસના રાષ્ટ્રીય અધ્યક્ષ અને રાજ્યસભામાં વિપક્ષના નેતા છે. તેમણે ત્યાં રાજકીય ભાષણ આપ્યું, કોઈના વિરુદ્ધ કોઈ ખોટી વાત કહી નથી. શું ફક્ત રામલીલા મેદાન હોવાને કારણે કોઈ દલિત કે પછાત વર્ગના નેતાને ત્યાં જઈને બોલવાની પરવાનગી નહીં મળે? બાકીના બધા નેતાઓ ત્યાં રાજકીય ભાષણ આપે છે.

સવાલ: રાજ્યસભામાં સત્તા પક્ષના નેતાઓએ આ ઘટનાની નિંદા કરી હતી અને કડક કાર્યવાહીનો ભરોસો આપ્યો હતો. તેમ છતાં, તમારે લોકોને આ આંદોલન શા માટે કરવું પડી રહ્યું છે?

જવાબ: રાજ્યસભામાં ભાજપના પૂર્વ રાષ્ટ્રીય અધ્યક્ષ અને નેતા સદન જેપી નડ્ડાએ સ્પષ્ટપણે ભરોસો અપાવ્યો હતો કે, આ મામલામાં કડક કાર્યવાહી કરવામાં આવશે. પરંતુ સદનમાં અપાયેલા આ આશ્વાસન છતાં શું થયું? ઉત્તરાખંડના મુખ્યમંત્રી આ ઘટનાને યોગ્ય ઠેરવનારા વલણનું સમર્થન કરતા રહ્યા, દેશના પ્રધાનમંત્રીએ આના પર એક શબ્દ પણ બોલ્યો નહીં અને કેન્દ્રીય ગૃહ મંત્રીએ કોઈ સત્તાવાર નિવેદન પણ આપ્યું નહીં. જ્યારે કોઈ કાર્યવાહી થઈ રહી નથી, તો તેનો સીધો અર્થ છે કે આ શુદ્ધિકરણ કાંડને પ્રધાનમંત્રી, ગૃહ મંત્રી અને ઉત્તરાખંડના મુખ્યમંત્રીનું મૌન સમર્થન પ્રાપ્ત છે.

સવાલ: મલ્લિકાર્જુન ખડગે દેશની સૌથી જૂની રાષ્ટ્રીય પાર્ટીના ચૂંટાયેલા અધ્યક્ષ છે. આ ઘટનાને તમે ફક્ત એક નેતાના અપમાન તરીકે જુઓ છો કે તેને સમગ્ર બહુજન સમાજના આત્મસન્માન પર સીધો હુમલો માનો છો?

જવાબ: આ મલ્લિકાર્જુન ખડગે પર વ્યક્તિગત હુમલો નથી. આ તેમના પર કોઈ શારીરિક હુમલો નહોતો, પરંતુ આ એક માનસિક ચોટ છે જે તેમના દ્વારા દેશના સમસ્ત દલિત અને આદિવાસી સમાજને પહોંચાડવામાં આવી છે. સાથે જ આ કોંગ્રેસ પાર્ટી પર પણ હુમલો છે કારણ કે તેઓ પાર્ટીના ચૂંટાયેલા રાષ્ટ્રીય અધ્યક્ષ છે. તેઓ આ સંદેશ આપવા માંગે છે કે, તેઓ પોતાની મરજીથી બંધારણથી અલગ જઈને કોંગ્રેસ અને એસસી-એસટી સમુદાયને નિશાન બનાવી શકે છે.

સવાલ: સંસદમાં 'નારી શક્તિ વંદન અધિનિયમ' (મહિલા આરક્ષણ) પસાર થયું, પરંતુ તેને આગામી વસ્તી ગણતરી અને સીમાંકન સાથે જોડી દેવામાં આવ્યું છે. કોંગ્રેસ તેને તાત્કાલિક અને ઓબીસી/એસસી/એસટી ની અંદર કોટા સાથે લાગુ કરાવવા માટે શું કરી રહી છે?

જવાબ: કોંગ્રેસ પાર્ટી મહિલા આરક્ષણને તુરંત પ્રભાવથી લાગુ કરવાના પક્ષમાં છે. વાસ્તવમાં આ વિધેયક સૌથી પહેલા કોંગ્રેસ સરકારના સમયમાં જ રાજ્યસભામાં પસાર કરાવવામાં આવ્યું હતું. અમે ઇચ્છીએ છીએ કે તે તુરંત પૂર્ણ રૂપે કાયદો બનીને લાગુ થાય. પરંતુ કેન્દ્ર સરકારે જાણી જોઈને મહિલા આરક્ષણને સીમાંકનની પ્રક્રિયા સાથે ગૂંચવી દીધું છે. જો સરકારની મંશા સ્પષ્ટ છે તો તે મહિલા આરક્ષણને સીમાંકનથી અલગ કરે અને તુરંત લાગુ કરે, અમે તેનું 100 ટકા સમર્થન કરીશું. અમારી આ પણ સ્પષ્ટ માંગ છે કે આ આરક્ષણની અંદર એસસી, એસટી અને પછાત વર્ગ (ઓબીસી)ની મહિલાઓને તેમની વસ્તીના પ્રમાણમાં તેમનો યોગ્ય હિસ્સો (કોટા) ફરજિયાતપણે મળવો જોઈએ.

સવાલ: દક્ષિણી રાજ્યોમાં સીમાંકનને લઈને ગંભીર આશંકાઓ છે કે વસ્તી નિયંત્રણ લાગુ કરનારા રાજ્યોનું પ્રતિનિધિત્વ ઘટી જશે અને ઉત્તર ભારતનું વર્ચસ્વ વધશે. એક દક્ષિણ ભારતીય સાંસદ તરીકે તમારું શું ગણિત અને વલણ છે?

જવાબ: સીમાંકનને લઈને દક્ષિણ ભારતના રાજ્યોની ચિંતા અત્યંત ગંભીર અને વાસ્તવિક છે. દક્ષિણ ભારતના રાજ્યોએ ભારત સરકારના પરિવાર નિયોજન કાર્યક્રમને પૂરી નિષ્ઠાથી લાગુ કર્યો, જેના પરિણામે ત્યાં વસ્તી વૃદ્ધિ દર નિયંત્રિત થયો. હવે જો કેન્દ્ર સરકાર ફક્ત વસ્તીને આધાર બનાવીને સીમાંકન કરે છે અથવા 50 ટકા બેઠકો દરેક રાજ્યમાં વધારવાની વાત કરે છે, તો આ દક્ષિણ સાથે સરાસર અન્યાય થશે.

આને એક સીધા ઉદાહરણથી સમજો: આજે કેરળમાં લોકસભાની 20 બેઠકો છે અને ઉત્તર પ્રદેશમાં 80 બેઠકો છે, એટલે કે બંને વચ્ચે 60 બેઠકોનો તફાવત છે. જો બંને રાજ્યોમાં 50 ટકા બેઠકો વધારી દેવામાં આવે, તો કેરળની બેઠકો 20 થી વધીને 30 થશે, જ્યારે ઉત્તર પ્રદેશની 80 થી વધીને 120 થઈ જશે. ત્યારે આ તફાવત 60 થી વધીને સીધો 90 બેઠકોનો થઈ જશે. આ જ રીતે તેલંગાણા કે તમિલનાડુની સરખામણીમાં ઉત્તર ભારતના રાજ્યોનો તફાવત ખૂબ મોટો થઈ જશે. જો ઉત્તર ભારતમાં આટલી વધારે બેઠકો વધી જશે તો દેશના પ્રધાનમંત્રીની પસંદગીમાં દક્ષિણ ભારતની કોઈ નિર્ણાયક ભૂમિકા જ નહીં રહે. જ્યારે સત્તામાં દક્ષિણ પર કોઈ નિર્ભરતા નહીં હોય તો સરકારો ન તો દક્ષિણના વિકાસ અને બજેટ પર ધ્યાન આપશે અને ન તો અહીંના હિતોની પરવા કરશે. અમારું સ્પષ્ટ કહેવું છે કે જો સીમાંકન થાય પણ તો રાજ્યો વચ્ચે વર્તમાનમાં બેઠકોનો જે સંખ્યાત્મક તફાવત છે, તે તફાવત તે જ રહેવો જોઈએ, તેમાં અસંતુલન ન આવવું જોઈએ.

સવાલ: સંસદની અંદર અને બહાર શું દક્ષિણી રાજ્યોના તમામ પક્ષો આ વાત પર એકજુટ થશે કે સીમાંકન પહેલા નાણાકીય અને સંસદીય સંતુલનની વૈધાનિક ગેરંટી આપવામાં આવે?

જવાબ: નિશ્ચિત રૂપે. અમે બધા એકજુટ થઈને લોકતાંત્રિક નાણાકીય વિકેન્દ્રીકરણ, બજેટના સમાન વહેંચણી અને તમામ નાગરિકોના સમાન અધિકારોની ગેરંટીની માંગ કરીશું. ઉત્તર અને દક્ષિણના રાજ્યો વચ્ચે સંસદીય પ્રતિનિધિત્વમાં અસંતુલન પેદા થવા દેવામાં આવશે નહીં. જો કોઈ રાજ્યે રાષ્ટ્રીય નીતિનું પાલન કરતા વસ્તીને નિયંત્રિત કરી છે તો તેને સંસદમાં પોતાનો અવાજ ગુમાવીને તેની સજા ભોગવવી ન જોઈએ.

સવાલ: ચોમાસુ સત્ર અનિશ્ચિતકાળ માટે સ્થગિત તો થયું, પરંતુ તેનું ઔપચારિક સત્રાવસાન (પ્રરોગેશન) થયું નથી. શું વિપક્ષને આશંકા છે કે સરકાર અચાનક કોઈ વિશેષ સત્ર બોલાવીને વિવાદાસ્પદ વિધેયક લાવી શકે છે?

જવાબ: સરકાર પાસે વિશેષ સત્ર બોલાવવાનો વૈધાનિક અધિકાર છે, તેઓ આવું કરી શકે છે. પરંતુ અમારો મુખ્ય સરોકાર એ છે કે તેઓ દક્ષિણ ભારત કે તે નાના રાજ્યો સાથે અન્યાય ન કરે, જેમણે રાષ્ટ્રીય વસ્તી નીતિઓનું કડકપણે પાલન કર્યું છે. કોઈપણ અણધાર્યા કાયદાકીય પગલાનો મુકાબલો સંસદ અને લોકતાંત્રિક મંચો પર પૂરી તાકાતથી કરવામાં આવશે.

સવાલ: કેન્દ્ર સરકાર 'એક રાષ્ટ્ર, એક ચૂંટણી'ને આગળ વધારવા પર ભાર આપી રહી છે. સંસદમાં તેનો વિરોધ કરવાની કોંગ્રેસની શું તૈયારી છે?

જવાબ: કોંગ્રેસ પાર્ટી 'એક રાષ્ટ્ર, એક ચૂંટણી'ના વિચારનો પૂરી રીતે વિરોધ કરે છે. ભારત એક વિશાળ અને બહુ-રાજ્યીય સંઘીય વ્યવસ્થા છે. કોઈપણ લોકતાંત્રિક સંઘીય માળખામાં વિવિધ રાજકીય પરિસ્થિતિઓના કારણે રાજ્યોમાં અલગ-અલગ સમયે ચૂંટણીની નોબત આવે છે. ક્યારેક કોઈ રાજ્યમાં સરકાર પડે છે તો ક્યારેક કેન્દ્રની સરકાર વચ્ચે પડી જાય છે. અમે 1996 અને 1998માં જોયું છે કે, જ્યારે કેન્દ્ર સરકાર પડી ત્યારે ફક્ત લોકસભાની ચૂંટણીઓ કરાવવામાં આવી, રાજ્યોની વિધાનસભાને જબરદસ્તીથી ભંગ કરવામાં આવી નહીં. આપણો દેશ તાનાશાહીથી નહીં, પરંતુ સંસદીય લોકતંત્ર અને બંધારણ અનુસાર ચાલે છે. કોઈ એક નિયમને થોપીને આખા દેશના સંઘીય માળખાને નષ્ટ કરી શકાતું નથી. અમે સંસદની અંદર અને બહાર તેનો કડક વિરોધ કરીશું.

સવાલ: તમે ચૂંટણી પંચના મતદાર યાદીના વિશેષ પુનર્રીક્ષણ (એસઆઈઆર) પર ગંભીર વાંધાઓ ઉઠાવ્યા છે. શું વિપક્ષને આશંકા છે કે તેના દ્વારા જાણી જોઈને વંચિત વર્ગોને મતાધિકારથી બેદખલ કરવામાં આવી રહ્યા છે?

જવાબ: આ અત્યંત ગંભીર વિષય છે, જેને નેતા પ્રતિપક્ષ રાહુલ ગાંધીએ સંસદમાં જોરદાર રીતે ઉઠાવ્યો હતો. આખા સત્ર દરમિયાન અમે માંગ કરી કે પ્રધાનમંત્રી કે ગૃહ મંત્રી એસઆઈઆર ની આ પ્રક્રિયા પર સંસદમાં સ્પષ્ટીકરણ આપે, પરંતુ સરકાર ચર્ચાથી ભાગતી રહી. હવે મીડિયામાં જે ખુલાસા થયા છે, તે દર્શાવે છે કે ચૂંટણી પંચની અંદર મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર સાથી ચૂંટણી કમિશનરોની સહમતિ વિના મનસ્વી નિર્ણયો લઈ રહ્યા છે. ચૂંટણી પંચના નિયમો મુજબ નિર્ણયો સર્વસંમતિથી કે ઓછામાં ઓછા બે-તૃતીયાંશ બહુમતીથી થવા જોઈએ, પરંતુ અહીં બંને કમિશનરોની અસહમતિ છતાં નિર્ણયો થોપવામાં આવ્યા.

સવાલ: રાહુલ ગાંધી દેશવ્યાપી જાતિ ગણતરી અને આરક્ષણ પર 50 ટકાની સીમા હટાવવાની માંગ કરી રહ્યા છે. કેન્દ્રના વલણ વચ્ચે કોંગ્રેસ શાસિત રાજ્યો તેને કેવી રીતે આગળ વધારી રહ્યા છે?

જવાબ: જ્યાં સુધી આ સરકાર છે, અમે રાજકીય અને લોકતાંત્રિક રીતે તેના માટે લડતા રહીશું. રાહુલ ગાંધીના દિશા-નિર્દેશ પર તેલંગાણામાં મુખ્યમંત્રી એ રેવંત રેડ્ડીની સરકારે વિધાનસભામાં જાતિ ગણતરી અને આરક્ષણની 50 ટકા સીમાને હટાવવાનો ઐતિહાસિક પ્રસ્તાવ સર્વસંમતિથી પસાર કરાવ્યો છે અને તેને સંસદથી કાયદો બનાવવા માટે કેન્દ્ર સરકારને મોકલ્યો છે, જે હાલમાં કેન્દ્ર પાસે પેન્ડિંગ છે. કેન્દ્ર સરકાર કહી રહી છે કે, તે સામાન્ય વસ્તી ગણતરી સાથે તેને કરશે, પરંતુ તેમની કાર્યપ્રણાલીમાં સ્પષ્ટતા નથી. તેઓ ફક્ત ખાનાપૂર્તિ કરી રહ્યા છે. જ્યાં સુધી તમે પછાત વર્ગોમાં એ નહીં ઓળખો કે કોણ અત્યંત પછાત છે, કોને રોજગાર મળ્યો અને કોને નથી મળ્યો, રાજકીય પ્રતિનિધિત્વમાં કોણ ક્યાં છે, ત્યાં સુધી આ અદાલતમાં ટકશે નહીં.

હિન્દુસ્થાન સમાચાર / પ્રશાંત શેખર / સંજીવ પાશ

હિન્દુસ્થાન સમાચાર / માધવી વ્યાસ