- ડૉ. મયંક ચતુર્વેદી

સ્વામી ગોવિંદ દેવ ગિરીજી મહારાજની આધ્યાત્મિક દ્રષ્ટિ, રામ મંદિર આંદોલનનો અનુભવ, ટ્રસ્ટની નવી વહીવટી જવાબદારી, નાણાકીય પારદર્શિતા, સી.ઈ.ઓ. સાથે સંકલન, રામ મંદિરની ભાવિ ભૂમિકા અને રાષ્ટ્ર નિર્માણ એ આ મુલાકાત દરમિયાન તમને રજૂ કરવામાં આવેલા વિષયો છે.

પ્રશ્નઃ શ્રી રામ જન્મભૂમિ તીર્થ ક્ષેત્ર ટ્રસ્ટના મહાસચિવ તરીકે, તમે તમારી નવી જવાબદારીને શું માનો છો?

જવાબઃ તે મારા માટે પદ કે સત્તાની બાબત નથી, તે હંમેશની જેમ સેવા કરવાની તક છે. શ્રી રામ જન્મભૂમિ વિષય કરોડો લોકોની આસ્થા સાથે સંકળાયેલો છે. રામ મંદિરનું નિર્માણ એક ઐતિહાસિક તબક્કો હતો, પરંતુ મંદિરની વ્યવસ્થા, તેની ગરિમા, મુલાકાતી ભક્તો માટેની સુવિધાઓ અને તેની સાથે સંકળાયેલી વ્યાપક પ્રવૃત્તિઓને સુવ્યવસ્થિત કરવી પણ એટલી જ મહત્વપૂર્ણ છે. હું તેને ભગવાન રામની સેવા અને રાષ્ટ્રની સેવા તરીકે જોઉં છું.

પ્રશ્ન. તમે અગાઉ ટ્રસ્ટના ખજાનચીની જવાબદારી સંભાળતા હતા. મહાસચિવ તરીકે તમારી ભૂમિકા હવે કેવી રીતે બદલાશે?

જવાબઃ ખજાનચી તરીકે જવાબદારીઓ મુખ્યત્વે નાણાકીય શિસ્ત, સંસાધનો અને આર્થિક વ્યવસ્થાઓ સાથે સંબંધિત હતી. મહાસચિવ તરીકે કામનો વ્યાપ ઘણો વ્યાપક છે. તેમાં ટ્રસ્ટના નિર્ણયોનું અમલીકરણ, વિવિધ સમિતિઓ અને વ્યવસ્થાઓ વચ્ચે સંકલન, વહીવટી કાર્યોની દેખરેખ અને મંદિરની પ્રવૃત્તિઓને ઝડપી બનાવવાનો સમાવેશ થશે. દરેક વ્યવસ્થામાં સ્પષ્ટતા, શિસ્ત અને જવાબદારી રહે તે માટે પ્રયાસો કરવામાં આવશે.

પ્રશ્ન. પ્રથમ વખત, ટ્રસ્ટે ભૂતપૂર્વ એર માર્શલ જીતેન્દ્ર મિશ્રાને સી.ઈ.ઓ. બનાવ્યા છે, જે એક વ્યાવસાયિક વહીવટી માળખાને મજબૂત કરે છે. તમે તેને કેવી રીતે જુઓ છો?

જવાબઃ આજના સમયમાં આટલા મોટા ધાર્મિક અને સાંસ્કૃતિક કેન્દ્રનું સંચાલન અત્યંત વ્યાપક છે. તેમાં ભક્તોની સંખ્યા, સુરક્ષા, તકનીકી વ્યવસ્થા, નાણાકીય વ્યવસ્થાપન, સુવિધાઓ અને ઘણા વહીવટી પરિમાણો છે, તેથી આધ્યાત્મિક દ્રષ્ટિ અને આધુનિક વહીવટી કાર્યક્ષમતાનું સંયોજન જરૂરી છે. મુખ્ય કાર્યકારી અધિકારી (સી.ઈ.ઓ.) ની નિમણૂક આ દિશામાં એક મહત્વપૂર્ણ પગલું છે. આપણે બધા પોતપોતાની જવાબદારીઓ દ્વારા એક જ હેતુની સેવા કરીશું.

પ્રશ્ન. શું ધાર્મિક સંસ્થામાં આધુનિક વ્યવસ્થાપન અને વ્યાવસાયિક વહીવટની જરૂર છે?

જવાબઃ ચોક્કસ હશે. ભારતીય પરંપરામાં ધર્મ અને વ્યવસ્થા ક્યારેય એકબીજા સાથે વિરોધાભાસી રહ્યા નથી. સુશાસન, શિસ્ત, લોક કલ્યાણ અને જવાબદારી પણ રામ રાજ્યની વિભાવનામાં મુખ્ય ઘટકો છે. મંદિરની સેવા, ભક્તોની સુવિધા અને પારદર્શિતા માટે આધુનિક ટેકનોલોજી અને વ્યવસ્થાપન સાધનોનો ઉપયોગ કરવાની અમારી પરંપરાને ધ્યાનમાં રાખીને કરવામાં આવે છે.

પ્રશ્ન. જુલાઈ 2026માં અર્પણની ચોરીના વિવાદને પગલે ટ્રસ્ટની નાણાકીય અને વહીવટી વ્યવસ્થાઓ અંગે પ્રશ્નો ઊભા થયા હતા. તમે આ સમગ્ર પ્રકરણને કેવી રીતે જુઓ છો?

જવાબઃ જ્યાં મોટી સંખ્યામાં ભક્તો આવે છે અને મોટી માત્રામાં દાન અને પ્રસાદ પ્રાપ્ત થાય છે, ત્યાં આ વ્યવસ્થાને ખૂબ જ કડક શિસ્ત અને પારદર્શિતાની જરૂર છે. જો કોઈ ખામી હોય તો તેને સુધારવી જોઈએ. હકીકતો વિના વ્યક્તિના ઇરાદાઓ પર સવાલ ઉઠાવવો યોગ્ય નથી, પરંતુ સિસ્ટમની ખામીઓને દૂર કરવાની આપણી જવાબદારી છે. આપણું લક્ષ્ય એવી વ્યવસ્થા ઊભી કરવાનું હોવું જોઈએ જેમાં દરેક પ્રક્રિયા સ્પષ્ટ, નિયંત્રિત અને જવાબદાર હોય.

પ્રશ્ન. નવી વહીવટી વ્યવસ્થામાં નાણાકીય પારદર્શકતા વધુ મજબૂત થશે?

જવાબઃ કોઈપણ જાહેર ધાર્મિક સંસ્થા માટે પારદર્શિતા સૌથી વધુ મહત્વની છે. શ્રી રામ જન્મભૂમિ તીર્થ ક્ષેત્ર સાથે કરોડો લોકોની લાગણીઓ જોડાયેલી છે, તેથી તે અમારી પ્રાથમિકતા રહેશે કે નાણાંનો ઉપયોગ યોગ્ય હેતુ માટે કરવામાં આવે, દરેક પ્રક્રિયાનું આયોજન કરવામાં આવે અને સંસ્થાકીય સ્તરે જવાબદારી જાળવવામાં આવે.

પ્રશ્ન. શાસ્ત્રોના અભ્યાસ અને પ્રવચનની શરૂઆત તમારા જીવનની ઘણી શરૂઆતમાં થઈ હતી. 17 વર્ષની ઉંમરે તમારી પ્રથમ કથા કરવાથી લઈને આજે રામ મંદિર ટ્રસ્ટના પ્રભારી બનવાની તમારી યાત્રાને તમે કેવી રીતે જુઓ છો?

જવાબઃ જ્યારે મેં પહેલી વાર 17 વર્ષની ઉંમરે ભગવદ ગીતા અને શ્રીમદ ભાગવતમ પર બોલવાનું શરૂ કર્યું, ત્યારે મેં કલ્પના પણ નહોતી કરી કે જીવન મને આ રીતે ભગવાન રામની સેવા કરવાની તક આપશે. મારા માટે આ યાત્રા કોઈ વ્યક્તિગત સિદ્ધિ નથી પરંતુ ભારતીય જ્ઞાન પરંપરાની શક્તિ અને સંતોના આશીર્વાદની યાત્રા છે. મેં જેટલા વધુ વેદો, ઉપનિષદો, રામાયણ, મહાભારત અને ગીતાને સમજવાનો પ્રયાસ કર્યો, તેટલો જ મને સમજાયું કે ભારતીય સંસ્કૃતિનો મૂળ સંદેશ સમાજ અને માનવતાના કલ્યાણ સાથે જોડાયેલો છે.

પ્રશ્ન. તમે વેદોના અભ્યાસ અને પ્રચાર માટે મહર્ષિ વેદવ્યાસ પ્રતિષ્ઠાનની પણ સ્થાપના કરી હતી. આજે નવી પેઢી માટે વેદો અને ભારતીય ફિલસૂફીની શું સુસંગતતા છે?

જવાબઃ વેદો આપણા માટે માત્ર પ્રાચીન (આદિ, અનાદી) ગ્રંથો નથી, હકીકતમાં તેમાં જીવન, પ્રકૃતિ, સમાજ અને ચેતનાની વ્યાપક દ્રષ્ટિ છે. વર્તમાન પેઢી આધુનિક વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી સાથે આગળ વધી રહી છે. તેને તમારા મૂળ સાથે જોડવું પણ જરૂરી છે. વેદ, ઉપનિષદ અને ગીતા માણસને તેના જીવનના હેતુ, ફરજ અને સ્વ-શિસ્તને સમજવાની દ્રષ્ટિ આપે છે, તેથી તેનો અભ્યાસ ભૂતકાળની જેમ આજે પણ સુસંગત છે.

પ્રશ્ન. તમે રામ મંદિર આંદોલનથી લઈને મંદિરના નિર્માણ સુધીની લાંબી સફર જોઈ છે. આજે જ્યારે ભવ્ય મંદિર સામે છે, ત્યારે તમને તે મુલાકાત કેવી રીતે યાદ છે?

જવાબઃ આ યાત્રા સંકલ્પ, સંઘર્ષ, સાધના અને ઘણી પેઢીઓથી રાહ જોવાની યાત્રા રહી છે. રામ મંદિરનું નિર્માણ એ અસંખ્ય લોકોની લાગણીઓનું પરિણામ છે જેમણે તેને પોતાના જીવનમાં એક સંકલ્પ તરીકે જોયું હતું, તેથી મંદિરની ભવ્યતા કરતાં વધુ મહત્વની તેની પાછળની ભાવના છે. આપણે યાદ રાખવું પડશે કે જો રામનું મંદિર બને તો રામના આદર્શો પણ આપણા જીવનમાં સ્થાપિત થવા જોઈએ.

પ્રશ્ન. 22 જાન્યુઆરી, 2024ના રોજ રામ લલ્લાના અભિષેક પછી પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીએ તમારા હાથમાંથી 'પ્રસાદ' પ્રાપ્ત કરીને 11 દિવસના ઉપવાસનો અંત આણ્યો હતો. તમને તે ક્ષણ કેવી રીતે યાદ છે?

જવાબઃ તે ખૂબ જ ભાવનાત્મક અને ઐતિહાસિક ક્ષણ હતી. પ્રાણ પ્રતિષ્ઠા પહેલાં પ્રધાનમંત્રીએ જે રીતે 11 દિવસના ઉપવાસ અને શિસ્તનું પાલન કર્યું તે આ કાર્યક્રમ પ્રત્યેની તેમની શ્રદ્ધા દર્શાવે છે. જ્યારે તેમણે પ્રસાદ લીધા પછી ઉપવાસ પૂરો કર્યો, ત્યારે મને લાગ્યું કે આ એક વ્યક્તિની નહીં, પરંતુ કરોડો રામ ભક્તોની શ્રદ્ધાની ક્ષણ છે.

પ્રશ્ન.શું તમને લાગે છે કે રામ મંદિરની અયોધ્યાની બહાર ભારતના સામાજિક અને સાંસ્કૃતિક જીવન પર અસર પડશે?

જવાબઃ હકીકતમાં, તમારો પ્રશ્ન જ અયોગ્ય છે, કારણ કે સદીઓથી, માત્ર ભારતમાં જ નહીં, પરંતુ વિશ્વના ઘણા દેશોમાં, હકીકતમાં, કોઈ ને કોઈ રીતે, ભગવાન શ્રી રામનો પ્રભાવ અયોધ્યાની સરહદોની બહાર સમગ્ર બ્રહ્માંડમાં પહેલેથી જ હાજર છે. શ્રીરામ ભારતીય સમાજના નૈતિક અને સાંસ્કૃતિક જીવનનું આદર્શ છે. રામ મંદિર એક એવું કેન્દ્ર બની રહ્યું છે જ્યાંથી સેવા, સંસ્કાર, સંસ્કૃતિ, શિક્ષણ અને સમાજ પ્રત્યેની જવાબદારીની ભાવનાને સતત ઊર્જા મળે છે. રામના આદર્શો આપણા આચરણમાં પ્રતિબિંબિત થશે, આ સંત સમાજનો પ્રયાસ છે.

પ્રશ્ન. અયોધ્યામાં દરરોજ મોટી સંખ્યામાં ભક્તો આવી રહ્યા છે. આવનારા સમયમાં સૌથી મોટો વહીવટી પડકાર કયો હશે?

જવાબઃ ભક્તોની વધતી સંખ્યા ચોક્કસપણે તેમની સાથે જવાબદારીની ભાવના લાવે છે. દર્શનની વ્યવસ્થા, સુરક્ષા, સ્વચ્છતા, પરિવહન, રહેઠાણ, પ્રસાદ, તબીબી અને અન્ય સુવિધાઓમાં સતત સુધારો કરવો પડશે. તે જ સમયે, મંદિરની આધ્યાત્મિક ગરિમા અને અયોધ્યાની સાંસ્કૃતિક ઓળખને અકબંધ અને સુરક્ષિત રાખવાનું પણ એક કાર્ય છે. અમારો પ્રયાસ એવી વ્યવસ્થા ઊભી કરવાનો છે જેમાં ભક્તને સગવડની સાથે આધ્યાત્મિક અનુભવ મળે.

પ્રશ્ન. શું રામ મંદિરને વિશ્વના મુખ્ય આધ્યાત્મિક અને સાંસ્કૃતિક કેન્દ્ર તરીકે વિકસાવવા માટે કોઈ વ્યાપક વિઝન છે?

જવાબઃ મેં કહ્યું તેમ, પ્રભુ શ્રીરામ ભારતની સરહદો સુધી મર્યાદિત નથી, તેઓ વિષ્ણુ છે, જે બ્રહ્માંડના કણોમાં ફેલાયેલા છે. પછી વિશ્વના ઘણા દેશોમાં રામકથા અને રામાયણની પરંપરા રહી છે. અયોધ્યા એક એવું કેન્દ્ર બનવું જોઈએ જ્યાં વિશ્વ ભારતની આધ્યાત્મિક અને સાંસ્કૃતિક દ્રષ્ટિને સમજી શકે. આ માટે મંદિરની સાથે જ્ઞાન, સંશોધન, સંસ્કૃતિ, ભારતીય ભાષાઓ અને રામાયણની વૈશ્વિક પરંપરાને પણ સામે લાવવાની જરૂર છે.

પ્રશ્ન. તમારા મતે રામ રાજ્યનો આધુનિક અર્થ શું છે?

જવાબઃ રામ રાજ્યનો અર્થ કોઈ ચોક્કસ રાજકીય વ્યવસ્થા સુધી મર્યાદિત રાખવો યોગ્ય રહેશે નહીં. રામ રાજ્યનો સાર શાસનમાં ન્યાય, સમાજમાં વિશ્વાસ, વ્યક્તિમાં ફરજની ભાવના અને સૌથી નબળા લોકોના કલ્યાણની ચિંતા છે. રામ પોતે સત્તાના કેન્દ્રમાં હોવા છતાં, લોકોના કલ્યાણને સર્વોચ્ચ માને છે. સંત તુલસીદાસના શબ્દોમાં, પરહિત સાડીઓ ધર્મ નહીં ભાઈ, પર પેઇન સમ નહીં અધમાઈ આજે, જો આપણે રામ રાજ્યની વાત કરીએ, તો આપણે આ મૂલ્યોને આપણા જાહેર અને વ્યક્તિગત જીવનમાં વિકસાવવા પડશે. શારીરિક તાપમાન ક્યાં છે. રામરાજ્ય નથી. દરેક વ્યક્તિ એકબીજાને પ્રેમ કરે છે. ચાલો આપણે સ્વધર્મ નિરત શ્રુતિ નીતિ જોઈએ.

આપણે એવા સમાજની જરૂર છે જ્યાં ચારેય ધર્મો સહઅસ્તિત્વમાં હોય. સપનું પૂરું થતું નથી. રામ ભગતી રાત પુરુષ અને સ્ત્રી. કુલ સર્વોચ્ચ ઝડપનો માલિક. એટલે કે, ધર્મ તેના ચાર તબક્કાઓ (સત્ય, શૌકા, દયા અને દાન) દ્વારા વિશ્વમાં પરિપૂર્ણ થઈ રહ્યો છે, સપનામાં પણ કોઈ પાપ નથી. પુરુષો અને સ્ત્રીઓ બધા રામભક્તિ પ્રત્યે સમર્પિત છે અને બધામાં સર્વોચ્ચ ગતિ (મોક્ષ) હોવી જોઈએ. જેમ વર્ણન શ્રી રામના શાસનકાળમાં જાય છે તેમ, અલ્પામૃત્યુ નહી કવન્યુ પીર. બધા સુંદર છે. ગરીબોને પરેશાન ન થવા દો. ના, બિલકુલ નહીં. બધા જ ધર્મપ્રેમી હિંદુઓ છે. પુરુષ અને સ્ત્રી બધા હોંશિયાર છે. સબ ગુણાગ્ય પંડિત સબ જ્ઞાની. દરેક વ્યક્તિ દંભી નથી હોતી.

એટલે કે, નાની અવસ્થામાં કોઈ મૃત્યુ નથી, કોઈને દુઃખ નથી. દરેક વ્યક્તિનું શરીર સુંદર અને સ્વસ્થ હોય છે. કોઈ ગરીબ, કંગાળ કે નીચ નથી. કોઈ મૂર્ખ નથી અથવા સારા ગુણોથી વંચિત નથી. બધા નિઃસ્વાર્થ, પવિત્ર અને સદાચારી છે. પુરુષો અને સ્ત્રીઓ બધા હોંશિયાર અને સદાચારી હોય છે. બધા આદરણીય અને વિદ્વાન છે અને બધા જાણકાર છે. બધા આભારી છે (અન્ય પર કરવામાં આવેલી કૃપા માટે), કોઈ પણ કપટી (ધૂર્ત) નથી.

હકીકતમાં, આધુનિક અર્થમાં તેમજ ભવિષ્યમાં, જે સમય તેના પોતાના સમયમાં આધુનિક હશે, રામરાજ્યનો અર્થ આવા સમાજની વ્યવસ્થા હશે, જેમ કે આપણે સંત તુલસીદાસના રામચરિતમાનસ અથવા વાલ્મિકી રામાયણમાં વર્ણવેલ છે.

પ્રશ્ન. તમે ત્યાગનો માર્ગ પસંદ કર્યો. એક સંત માટે આટલી મોટી વહીવટી જવાબદારી કેટલી પડકારજનક છે?

જવાબઃ સંન્યાસનો અર્થ એ નથી કે દુનિયાથી ભાગી જવું. ભારતીય પરંપરામાં સંન્યાસનો અર્થ વ્યાપક સમાજ પ્રત્યે સમર્પણ પણ થાય છે. જ્યારે ધર્મ અને સમાજની સેવાની વાત આવે છે ત્યારે જવાબદારીથી દૂર રહેવું એ ત્યાગની ભાવના નથી. એક પડકાર છે, પરંતુ એક પડકાર કરતાં વધુ, તે સેવા માટેની તક છે. આ સંદર્ભમાં, તમે શ્રેષ્ઠ શક્ય ઉદાહરણોમાં આદિશંકરાચાર્યના જીવનનો અભ્યાસ પણ કરી શકો છો.

પ્રશ્ન. આજના યુવાનો માટે તમારો સૌથી મોટો સંદેશ શું છે?

જવાબઃ યુવાનોએ તેમના આધુનિક શિક્ષણ, વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજીમાં આગળ વધવું જોઈએ, પરંતુ તેમના સાંસ્કૃતિક મૂળ સાથે જોડાયેલા રહેવું જોઈએ. ગીતા આપણને કર્મ, શિસ્ત અને આત્મવિશ્વાસનો સંદેશ આપે છે. જો યુવાનો તેમના જીવનમાં જ્ઞાન, ચરિત્ર, સખત મહેનત અને રાષ્ટ્ર પ્રત્યેની જવાબદારીને સ્થાન આપે તો ભારતની શક્તિ અનેક ગણી વધશે અને પછી ભારત એટલે કે વસુધૈવ કુટુંબકમ, ભારત એટલે કે સર્વે ભવંતુ સુખિના, ભારત એટલે કે શાંતિ, સહ-અસ્તિત્વ અને સંવાદિતા, ભારત એટલે કે અહિંસા પરમ ધર્મ, ભારત એટલે કે કરુણામાં શક્તિ અને શક્તિમાં સંયમ, ભારત એટલે કે.

પ્રશ્ન. રામ મંદિરના નિર્માણ પછી હવે તમારી નજરમાં આગળનું મોટું લક્ષ્ય શું છે?

જવાબઃ મંદિરનું નિર્માણ એક મોટી સિદ્ધિ છે, પરંતુ સફર અહીં સમાપ્ત થતી નથી. આ મંદિર જીવંત આધ્યાત્મિક, સાંસ્કૃતિક અને સામાજિક કેન્દ્ર છે. ભક્તો માટે વધુ સારી વ્યવસ્થા, ભારતીય જ્ઞાન પરંપરાની જાળવણી, સેવા પ્રવૃત્તિઓનું વિસ્તરણ અને સમાજના જીવન સાથે રામના આદર્શોને એકીકૃત કરીને વધુ જવાબદારીઓ નિભાવવાનું ચાલુ રાખવું એ સાતત્ય છે. જ્યાં સુધી તમે લક્ષ્ય વિશે વાત કરી રહ્યા છો, ભગવાન આપણને લાવ્યા છે, આપણને જ્યાં જવાનું છે ત્યાં લઈ જવાનું ચાલુ રાખશે, આપણે ભગવાનના સેવકો છીએ, જેમણે આ શરીરની ભરપાઈ કરવી પડશે, ભગવાન તેને બનાવવાનું ચાલુ રાખે.

પ્રશ્ન. છેલ્લે, મહાસચિવ તરીકે તમારી પ્રાથમિકતા શું હશે?

જવાબઃ મારી પ્રાથમિકતા સ્પષ્ટ છેઃ રામ મંદિરની ગરિમા, ટ્રસ્ટના સંચાલનમાં શિસ્ત અને પારદર્શિતા, ભક્તોની સુવિધા અને શ્રી રામના આદર્શો અનુસાર સેવા. રામ મંદિર કરોડો લોકોની આસ્થાનું પ્રતીક છે. આ વિશ્વાસનું રક્ષણ કરવું એ આપણા બધાની સામૂહિક જવાબદારી છે. મંદિર ભવ્ય બની ગયું છે, હવે તે અમારું આગામી લક્ષ્ય હોવું જોઈએ કે તે મુજબ વ્યવસ્થા અને સેવાની શ્રેષ્ઠતા સ્થાપિત કરવી. અમારો પ્રયાસ રહેશે કે, અયોધ્યા આવતો દરેક વ્યક્તિ માત્ર દર્શનની સ્મૃતિ સાથે ન પાછો આવે, તે ભગવાન શ્રી રામના જીવન-મૂલ્યોમાંથી પ્રેરણા લઈને પાછો જાય.

હિન્દુસ્થાન સમાચાર /ડૉ. મયંક ચતુર્વેદી/સચિન બુધોલિયા

હિન્દુસ્થાન સમાચાર / માધવી વ્યાસ