નવી દિલ્હી, 09 નવેમ્બર (હિ.સ.). વંદે ભારત એક્સપ્રેસમાં મુસાફરોની વધતી રુચિનો અંદાજ એ વાત પરથી લગાવી શકાય છે કે, દેશના એક માર્ગ પર તેની સીટોનો વપરાશ દર (યાત્રા દરમિયાન સીટોનો ઉપયોગ) 189.35 ટકા સુધી પહોંચી ગયો છે. એટલે કે, ઉપલબ્ધ સીટોની સરખામણીમાં મુસાફરોની માંગ લગભગ 1.9 ગણી નોંધાઈ છે. નાણાકીય વર્ષ 2025-26માં લગભગ 3.98 કરોડ મુસાફરોએ વંદે ભારતથી મુસાફરી કરી, જે પાછલા નાણાકીય વર્ષની સરખામણીમાં લગભગ 34 ટકા વધુ છે. આ વધતી માંગ વચ્ચે રેલવેએ હવે વંદે ભારતનો વ્યાપ ખુરશીવાળી ગાડીથી આગળ વધારીને શયન સેવાઓ સુધી પહોંચાડી દીધો છે. ખાસ વાત એ છે કે દેશની પહેલી વંદે ભારત એક્સપ્રેસ જે દિલ્હી-વારાણસી માર્ગ પર ફેબ્રુઆરી 2019માં શરૂ થઈ હતી, હવે તે જ માર્ગ પર રેલ મંત્રી અશ્વિની વૈષ્ણવે તાજેતરમાં નવી વંદે ભારત શયન ટ્રેનને પણ લીલી ઝંડી બતાવી છે. તેની નિયમિત સેવા 2 નવેમ્બરથી શરૂ થઈ ચૂકી છે. દક્ષિણ ભારતના મંગલુરુ-તિરુવનંતપુરમ માર્ગ પર સૌથી વધુ સીટોનો વપરાશ દર નોંધાયો છે, જ્યારે હાવડા-કામાખ્યાની પહેલી શયન વંદે ભારતે પણ 114.54 ટકાનો કુલ સીટોનો વપરાશ દર નોંધાવ્યો છે.

રેલવેના સત્તાવાર દસ્તાવેજોમાં નોંધાયેલા નાણાકીય વર્ષ 2025-26ના આંકડા વંદે ભારતની વધતી માંગનું ચિત્ર રજૂ કરે છે. રેલવે બોર્ડના જનસંપર્ક નિર્દેશાલય દ્વારા વંદે ભારત ટ્રેનોની કમાણી, સીટોનો વપરાશ દર અને સમયપાલન સંબંધિત માહિતી માંગવામાં આવી હતી. તેના જવાબમાં ટીજી-1 શાખાએ અલગ-અલગ ટ્રેનોના સીટોના વપરાશ દરની વિગતો ઉપલબ્ધ કરાવી. તેમાં સૌથી વધુ સીટોનો વપરાશ દર મંગલુરુ સેન્ટ્રલ અને તિરુવનંતપુરમ સેન્ટ્રલ વચ્ચે ચાલતી વંદે ભારત એક્સપ્રેસનો મળ્યો. ટ્રેન નંબર 20632 (તિરુવનંતપુરમ સેન્ટ્રલથી મંગલુરુ સેન્ટ્રલ)નો સીટોનો વપરાશ દર 189.35 ટકા રહ્યો, જ્યારે ટ્રેન નંબર 20631 (મંગલુરુ સેન્ટ્રલથી તિરુવનંતપુરમ સેન્ટ્રલ)નો સીટોનો વપરાશ દર 174.77 ટકા નોંધાયો. એટલે કે, બંને દિશાઓમાં આ ટ્રેનનો સીટોનો વપરાશ દર 170 ટકાથી વધુ રહ્યો.

સીટોનો વપરાશ દર 100 ટકાથી ઉપર પહોંચવો પહેલી નજરમાં ચોંકાવનારો છે. સવાલ ઊભો થાય છે કે જ્યારે ટ્રેનમાં સીટોની સંખ્યા નિશ્ચિત છે તો સીટોનો વપરાશ દર 189 ટકા કેવી રીતે હોઈ શકે? ખરેખર, સીટોના વપરાશ દરનો અર્થ કોઈ એક સમયે ટ્રેનમાં હાજર મુસાફરોની સંખ્યા નથી, પરંતુ આખી યાત્રા દરમિયાન સીટોના ઉપયોગથી છે. લાંબા અંતરની ટ્રેનોમાં અલગ-અલગ સ્ટેશનો વચ્ચે મુસાફરો ઉતરે છે અને ચડે છે. એક મુસાફરના ઉતર્યા પછી તે જ સીટ પરથી આગલા સ્ટેશનથી બીજો મુસાફર મુસાફરી શરૂ કરી શકે છે. આ રીતે એક જ સીટનો અલગ-અલગ યાત્રા ખંડોમાં ઘણી વાર ઉપયોગ થાય છે અને કુલ સીટોનો વપરાશ દર 100 ટકાથી વધુ હોઈ શકે છે. તેથી 189.35 ટકાનો અર્થ એ નથી કે ટ્રેનમાં એક જ સમયે નિર્ધારિત સીટો કરતાં લગભગ બમણા મુસાફરો બેઠા હતા, પરંતુ તે તે માર્ગ પર સીટોની કુલ માંગ અને ઉપયોગનો આંકડો છે.

વંદે ભારતની વધતી માંગની અસર મુસાફરોની સંખ્યામાં પણ દેખાઈ રહી છે. રેલ મંત્રાલય મુજબ, નાણાકીય વર્ષ 2025-26માં લગભગ 3.98 કરોડ મુસાફરોએ વંદે ભારત એક્સપ્રેસથી મુસાફરી કરી, જ્યારે 2024-25માં આ સંખ્યા 2.97 કરોડ હતી. આ રીતે એક વર્ષમાં મુસાફરોની સંખ્યામાં લગભગ 34 ટકાનો વધારો થયો. વંદે ભારતની શરૂઆતથી લઈને એપ્રિલ 2026 સુધીમાં 9.1 કરોડથી વધુ મુસાફરો આ ટ્રેનોથી મુસાફરી કરી ચૂક્યા હતા. આ દરમિયાન લગભગ એક લાખ યાત્રાઓ પૂરી કરવામાં આવી. મુસાફરોની સંખ્યાના મામલે નવી દિલ્હી-વારાણસી માર્ગ સૌથી આગળ રહ્યો, જ્યાં અત્યાર સુધીમાં 73 લાખથી વધુ મુસાફરોએ વંદે ભારતથી મુસાફરી કરી છે.

આ વધતી માંગને ધ્યાનમાં રાખીને રેલવેએ હવે વંદે ભારત શયન સેવાનો વિસ્તાર પણ શરૂ કરી દીધો છે. દેશની પહેલી વંદે ભારત એક્સપ્રેસ 15 ફેબ્રુઆરી 2019ના રોજ નવી દિલ્હી-કાનપુર-પ્રયાગરાજ-વારાણસી ગલિયારા પર શરૂ કરવામાં આવી હતી. લગભગ સાત વર્ષ પછી તે જ માર્ગ પર હવે વંદે ભારતનું શયન સંસ્કરણ પણ શરૂ થઈ ગયું છે. 31 ઓક્ટોબર 2026ના રોજ વારાણસીમાં રેલમંત્રી અશ્વિની વૈષ્ણવ અને ઉત્તર પ્રદેશના મુખ્યમંત્રી યોગી આદિત્યનાથે વારાણસી-નવી દિલ્હી વંદે ભારત શયન ટ્રેનને લીલી ઝંડી બતાવી હતી. ટ્રેન નંબર 27421 વારાણસીથી નવી દિલ્હી અને ટ્રેન નંબર 27422 નવી દિલ્હીથી વારાણસી વચ્ચે સંચાલિત થઈ રહી છે. તેની નિયમિત વ્યાવસાયિક સેવા 2 નવેમ્બરથી શરૂ થઈ ચૂકી છે. આ ઉત્તર પ્રદેશની પહેલી અને દેશની બીજી વંદે ભારત શયન સેવા છે.

આ પહેલા દેશની પહેલી વંદે ભારત શયન ટ્રેન હાવડા અને કામાખ્યા વચ્ચે જાન્યુઆરી 2026માં શરૂ થઈ હતી. નાણાકીય વર્ષ 2025-26ના ઉપલબ્ધ આંકડા મુજબ, ટ્રેન નંબર 27575 (હાવડાથી કામાખ્યા)નો સીટોનો વપરાશ દર 127.66 ટકા રહ્યો, જ્યારે વાપસીમાં ટ્રેન નંબર 27576 (કામાખ્યાથી હાવડા)નો સીટોનો વપરાશ દર 103.54 ટકા નોંધાયો. બંને દિશાઓને ભેળવીને આ શયન સેવાનો કુલ સીટોનો વપરાશ દર 114.54 ટકા રહ્યો. આ રીતે લાંબા અંતરની રાત્રિ મુસાફરી માટે શરૂ કરાયેલી વંદે ભારત શયનને પણ મુસાફરોનો સારો ટેકો મળ્યો છે. નવેમ્બર 2026માં બેંગલુરુ અને મુંબઈ વચ્ચે પણ એક વધુ વંદે ભારત શયન સેવા શરૂ કરવામાં આવી છે.

દિલ્હી-વારાણસી માર્ગ પર પહેલાથી ચાલી રહેલી ખુરશીવાળી ગાડી વંદે ભારતની ચારેય સેવાઓમાં પણ સીટોનો વપરાશ દર 114 ટકાથી વધુ રહ્યો. ટ્રેન નંબર 22415 (વારાણસીથી નવી દિલ્હી)નો સીટોનો વપરાશ દર 117.26 ટકા અને ટ્રેન નંબર 22416 (નવી દિલ્હીથી વારાણસી)નો 114.05 ટકા નોંધાયો. તે જ માર્ગ પર બીજી સેવામાં ટ્રેન નંબર 22435 (વારાણસીથી નવી દિલ્હી)નો સીટોનો વપરાશ દર 117.25 ટકા અને ટ્રેન નંબર 22436 (નવી દિલ્હીથી વારાણસી)નો 115.19 ટકા રહ્યો. એટલે કે, આ માર્ગ પર ચાલતી ચારેય ખુરશીવાળી ગાડી સેવાઓમાં મુસાફરોની માંગ ઉપલબ્ધ સીટોની સરખામણીમાં વધુ નોંધાઈ.

આવા સંજોગોમાં સવાલ એ છે કે, દેશમાં કુલ કેટલી વંદે ભારત ટ્રેનો ચાલી રહી છે અને તેનાથી રેલવેને કેટલી કમાણી થઈ રહી છે? રેલ મંત્રાલયના 23 જુલાઈના આંકડા મુજબ, દેશભરમાં 81 જોડી એટલે કે 162 વંદે ભારત ખુરશીવાળી ગાડી સેવાઓ સંચાલિત થઈ રહી હતી. આ પછી હાવડા-કામાખ્યા ઉપરાંત વારાણસી-નવી દિલ્હી અને બેંગલુરુ-મુંબઈ વચ્ચે ત્રણ જોડી શયન સેવાઓ શરૂ થઈ ચૂકી છે. આ રીતે ઉપલબ્ધ સત્તાવાર સેવા સૂચિ અને નવેમ્બરમાં શરૂ થયેલી નવી સેવાઓને જોડીએ તો દેશમાં 81 જોડી ખુરશીવાળી ગાડી અને 3 જોડી શયન સેવાઓ, એટલે કે કુલ 84 જોડી અથવા 168 દિશાત્મક ટ્રેન સેવાઓ સંચાલિત થઈ રહી છે. અહીં એક જોડીનો અર્થ બંને દિશાઓમાં ચાલતી બે સેવાઓથી છે.

કમાણીના મામલે પણ વંદે ભારતના આંકડા રસપ્રદ છે. જોકે, સમગ્ર દેશમાં વંદે ભારત ટ્રેનોની કુલ અલગ-અલગ કમાણીનો એક સંકલિત આંકડો રેલવેએ સાર્વજનિક કર્યો નથી. સંસદમાં અપાયેલા જવાબ મુજબ, રેલવે ટ્રેનવાર મહેસૂલનો અલગ રેકોર્ડ રાખતું નથી અને વંદે ભારતથી થતી કમાણી ભારતીય રેલવેના કુલ મુસાફર મહેસૂલમાં શામેલ થાય છે. તેમ છતાં, પ્રાદેશિક આંકડા તેની કમાણીનો અંદાજ આપે છે. દક્ષિણ રેલવેની વંદે ભારત સેવાઓએ નાણાકીય વર્ષ 2024-25માં 540.65 કરોડ રૂપિયાનું મુસાફર મહેસૂલ મેળવ્યું હતું, જે નાણાકીય વર્ષ 2025-26માં વધીને 803.86 કરોડ રૂપિયાથી વધુ થઈ ગયું. એટલે કે, એક વર્ષમાં લગભગ 263 કરોડ રૂપિયાનો વધારો નોંધાયો. આ આંકડો ફક્ત દક્ષિણ રેલવેની સેવાઓનો છે, સમગ્ર દેશની વંદે ભારત ટ્રેનોની કમાણીનો નથી.

નાણાકીય વર્ષ 2025-26માં સમગ્ર ભારતીય રેલવેનું મુસાફર મહેસૂલ લગભગ 80 હજાર કરોડ રૂપિયા રહ્યું, જે 2024-25ના 75,500 કરોડ રૂપિયાથી લગભગ 5.96 ટકા વધુ છે. આ કુલ મુસાફર મહેસૂલમાં વંદે ભારતનો અલગ હિસ્સો સાર્વજનિક આંકડાઓમાં સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યો નથી.

સમગ્ર દેશમાં સંચાલિત વંદે ભારત ખુરશીવાળી ગાડી ટ્રેનોનો એકંદર સીટોનો વપરાશ દર નાણાકીય વર્ષ 2025-26માં 99.10 ટકા નોંધાયો. જ્યારે, ઉપલબ્ધ આંકડાઓમાં વંદે ભારત શયનનો કુલ સીટોનો વપરાશ દર 114.54 ટકા રહ્યો. ધ્યાન આપવા જેવી વાત એ છે કે આ શયન સીટોના વપરાશ દરના આંકડા હાવડા-કામાખ્યા સેવાના છે. વારાણસી-નવી દિલ્હી અને બેંગલુરુ-મુંબઈની નવી શયન સેવાઓ આ નાણાકીય વર્ષના સીટોના વપરાશ દરના આંકડાઓમાં શામેલ નથી, કારણ કે તે નવેમ્બર 2026માં શરૂ થઈ છે.

આ રીતે વંદે ભારતની શરૂઆતના સાત વર્ષ પછી તેનું જાળું ખુરશીવાળી ગાડીથી આગળ વધીને શયન સેવાઓ સુધી પહોંચી ગયું છે. દક્ષિણ ભારતના એક માર્ગ પર 189.35 ટકા સીટોનો વપરાશ દર, શયન સેવામાં 114.54 ટકાની સરેરાશ અને એક વર્ષમાં મુસાફરોની સંખ્યામાં 34 ટકાનો વધારો આ જાળાની વધતી માંગ દર્શાવે છે.

નાણાકીય વર્ષ 2025-26માં, વંદે ભારતથી લગભગ 3.98 કરોડ મુસાફરોએ મુસાફરી કરી, જ્યારે 2024-25માં આ સંખ્યા 2.97 કરોડ હતી. મુસાફરોની સંખ્યામાં લગભગ 34 ટકાનો વધારો થયો. એપ્રિલ 2026 સુધીમાં આ ટ્રેનોથી કુલ 9.1 કરોડથી વધુ મુસાફરો મુસાફરી કરી ચૂક્યા હતા. દિલ્હી-વારાણસી માર્ગ પર જ અત્યાર સુધીમાં 73 લાખથી વધુ મુસાફરોએ યાત્રા કરી હતી.

હિન્દુસ્થાન સમાચાર / માધવી ત્રિપાઠી / પવન કુમાર

હિન્દુસ્થાન સમાચાર / માધવી વ્યાસ