- વોકલ ફોર લોકલ'ને સાકાર કરતી 'માતાની પછેડી' હસ્તકળાએ ગુજરાતી અસ્મિતા અને કારીગરોની મહેનતને અપાવી આંતરરાષ્ટ્રીય ઓળખ
- સાદા સુતરાઉ કાપડને હરતા-ફરતા મંદિરમાં ફેરવતી અદ્દભૂત હસ્તકળા એટલે 'માતા ની પછેડી'
અમદાવાદ, 18 માર્ચ (હિ.સ.) : ગુજરાતના હેરિટેજ સિટી અમદાવાદના હૃદયમાં, તેના પરંપરાગત કારીગરો માટે માન્યતાનું એક નવું પ્રકરણ ખુલ્યું છે. 'માતાની પછેડી'ની પવિત્ર કળાને સત્તાવાર રીતે GI ટેગ (ભૌગોલિક સંકેત) એનાયત કરવામાં આવ્યો, જે તેને અમદાવાદ જિલ્લાની એક વિશિષ્ટ બૌદ્ધિક સંપત્તિ તરીકે પ્રસ્થાપિત કરે છે. આ ટેગ માત્ર એક લેબલ નથી; તે એક મજબૂત કાયદાકીય રક્ષણ છે જે તેની નકલ થતી અટકાવે છે અને ખાતરી આપે છે કે તેનો આર્થિક લાભ મૂળ દેવીપૂજક પરિવારોને જ મળે.
'માન્ચેસ્ટર ઓફ ધ ઇસ્ટ' તરીકે જાણીતા અમદાવાદ માટે, 'માતાની પછેડી'ને મળેલ આ GI ટેગ વિશ્વના નકશા પર દુર્લભ અને પ્રાચીન હસ્તકળાના રક્ષક તરીકેની તેની સ્થિતિને વધુ મજબૂત બનાવે છે.
'માતાની પછેડી' જેનો અર્થ 'માતાજીની પાછળ રાખવામાં આવતું કાપડ' થાય છે, તે 400 વર્ષ જૂની અતૂટ આસ્થાની ગાથા છે. આ કળા એવા સમયે જન્મી હતી જ્યારે સામાજિક ભેદભાવને કારણે દેવીપૂજક સમુદાયને પથ્થરના મંદિરોમાં પ્રવેશવાની મનાઈ હતી.
આ પ્રતિકૂળ સંજોગોમાં પણ તેમણે પોતાની ભક્તિને દબાવવા દીધી નહીં અને એક અનોખો માર્ગ શોધ્યો. તેમણે સાદા સુતરાઉ કાપડને હરતા-ફરતા મંદિરમાં ફેરવી દીધું. કાપડ પર માતાજીના ચિત્રો દોરીને તેમણે એવા પવિત્ર સ્થાનો બનાવ્યા કે જેને કોઈ પણ વૃક્ષ નીચે કે ખુલ્લા મેદાનમાં લગાવી શકાય. આમ, સમાજે બનાવેલી દીવાલો તેમની ભક્તિને રોકી શકી નહીં.
દરેક પછેડી એ કુદરતી તત્વો અને જટિલ વાત રજૂ કરે છે. કલાકારો સદીઓ જૂની પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરીને લોખંડના કાટ અને ગોળના મિશ્રણમાંથી ઘેરો કાળો રંગ અને ફટકડી તથા મજીઠના મૂળમાંથી લાલ રંગ બનાવે છે. કાપડની મધ્યમાં આદ્યશક્તિ માતાજી બિરાજમાન હોય છે, જેમની આસપાસ સ્થાનિક રક્ષક દેવીઓ જેવી કે બકરા પર સવાર મેલડી માતા, અથવા 5000 વર્ષ જૂના દરિયાઈ ઇતિહાસ સાથે જોડાયેલા વહાણ પર સવાર સિકોતરી માતાના દ્રશ્યો હોય છે. જ્યારે આ કાપડને મોટા ચોરસ આકારમાં તૈયાર કરવામાં આવે છે, ત્યારે તેને 'માતાનો ચંદરવો' કહેવામાં આવે છે, જે દેવી માટે એક ભવ્ય છત્રનું કામ કરે છે.
'માતાની પછેડી' તેની સ્થાપત્ય અને કલાત્મક વિશિષ્ટતાને કારણે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ઊંડી ઓળખ ધરાવે છે, જેનું શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ વર્ષ 1890માં અમદાવાદના વર્કશોપમાં બનેલો 'ચંદરવો' છે જે યુરોપના વિયેનાના મ્યુઝિયમ સુધી પહોંચ્યો હતો. આ હસ્તકળાને વૈશ્વિક સ્તરે ટેમ્પલ હેંગિંગ્સ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે અને જંબુસરની 19મી સદીની એક પછેડી આજે નેશનલ ગેલેરી ઓફ ઓસ્ટ્રિયામાં ગૌરવપૂર્વક સંગ્રહિત છે.
આ કળાના ઐતિહાસિક અને સાંસ્કૃતિક ઊંડાણને વિશ્વ સમક્ષ ઉજાગર કરવામાં જોન એરિક્સનનું પુસ્તક તથા પદ્મશ્રી એબરહાર્ડ ફિશર, જ્યોતિન્દ્ર જૈન અને હકુ શાહના સંશોધનોનું અમૂલ્ય પ્રદાન રહ્યું છે, જેના કારણે આ સ્થાનિક કળા આજે આંતરરાષ્ટ્રીય સીમાઓ ઓળંગીને વૈશ્વિક સ્વીકૃતિ પામી છે.
આ ઐતિહાસિક અને સાંસ્કૃતિક વિરાસતને કાયમી રક્ષણ આપવા માટેના પ્રયાસો હવે સફળ થયા છે. ગુજરાત કાઉન્સિલ ઓન સાયન્સ એન્ડ ટેકનોલોજી (GUJCOST) દ્વારા કરવામાં આવેલી મહેનતના પરિણામે, ‘માતાની પછેડી’ને સત્તાવાર રીતે જીઓગ્રાફિકલ ઇન્ડિકેશન (GI) ટેગ પ્રાપ્ત થયો છે.
'માતાની પછેડી' માટે GI ટેગ અને આંતરરાષ્ટ્રીય માન્યતાનો સમન્વય આ 400 વર્ષ જૂની પરંપરાને જીવંત રાખતા 70 થી 80 કારીગરો માટે વળાંક સમાન છે. ભૌગોલિક સંકેત તરીકે તેની નોંધણી કરીને, અમદાવાદ જિલ્લાએ સુનિશ્ચિત કર્યું છે કે આ પવિત્ર કાપડ વિશ્વના આર્ટ માર્કેટમાં એક મૂલ્યવાન સંપત્તિ તરીકે સુરક્ષિત રહે.
આ સન્માન તે કલાકારો, 'ભુવાઓ' (પૂજારી) અને 'જગરિયાઓ' (ગાયકો) ને મળેલી સાચી અંજલિ છે, જેમણે મંદિરના દ્વાર બંધ હોવા છતાં, પોતાની ભક્તિને કાપડના દરેક ધાગાએ કંડારીને આખું વિશ્વ તેને નિહાળે તેવું ભવ્ય સર્જન કર્યું.
હિન્દુસ્થાન સમાચાર / હર્ષ શાહ
