શ્રીહરિકોટા (આંધ્રપ્રદેશ), નવી દિલ્હી, 18 જુલાઈ (હિ.સ.) દેશમાં પ્રથમ વખત ખાનગી કંપની સ્કાયરૂટ એરોસ્પેસ, આજે પોતાનો સ્વદેશી ઉપગ્રહ લોન્ચ કરવા જઈ રહી છે. સ્કાયરૂટ એરોસ્પેસ હૈદરાબાદ સ્થિત કંપની છે. કંપનીએ તેને મિશન અરાઇવલ વિક્રમ-1 રોકેટ નામ આપ્યું છે. તેને આજે ભારતીય સમય અનુસાર સવારે 11:30 વાગ્યે શ્રીહરિકોટાના સતીશ ધવન અવકાશ કેન્દ્રથી પ્રક્ષેપિત કરવામાં આવશે.

સ્કાયરૂટ તેના પોતાના ઓર્બિટલ રોકેટ સાથે પૃથ્વીની ભ્રમણકક્ષામાં ઉપગ્રહો મૂકવાનો પ્રયાસ કરશે. આ પહેલીવાર હશે જ્યારે કોઈ ભારતીય ખાનગી કંપની તેના પોતાના વિકસિત પ્રક્ષેપણ વાહન સાથે પૃથ્વીની ભ્રમણકક્ષામાં ઉપગ્રહ મૂકવાનો પ્રયાસ કરશે. વિક્રમ-1 રોકેટનું નામ દેશના અવકાશ કાર્યક્રમના પિતા ડૉ. વિક્રમ સારાભાઈના સન્માનમાં રાખવામાં આવ્યું છે.

વિક્રમ-1 એ 24 મીટર લાંબુ ઓર્બિટલ ક્લાસ રોકેટ છે. તે નાના ઉપગ્રહોના પ્રક્ષેપણ માટે રચાયેલ છે. તે સંપૂર્ણપણે હળવા વજનના કાર્બન-સંયુક્ત માળખાથી બનેલું છે. પરિણામે, તેનું વજન ઓછું હોય છે અને તેની ક્ષમતા વધુ હોય છે. કંપનીના જણાવ્યા અનુસાર, કાર્બન ફાઇબર સૌથી મજબૂત સ્ટીલ કરતાં લગભગ પાંચ ગણું હળવું હોય છે. આ રોકેટને વધુ કાર્યક્ષમ બનાવે છે. આ રોકેટમાં ત્રણ નક્કર પ્રોપલ્શન તબક્કાઓ છે. ઓર્બિટલ એડજસ્ટમેન્ટ મોડ્યુલ ટોચ પર માઉન્ટ થયેલ છે.

સ્કાયરૂટ એરોસ્પેસ કહે છે કે, એક જ મોડ્યુલ આ મિશનના ઘણા ઉપગ્રહોને વિવિધ ભ્રમણકક્ષામાં મૂકવામાં મદદ કરશે. વિક્રમ-1ને 450 કિમી લો-અર્થ ઓર્બિટ (એલઈઓ) માં 350 કિલોગ્રામ સુધીના પેલોડને વહન કરવા માટે ડિઝાઇન કરવામાં આવ્યું છે. વિક્રમ-1 માં કેટલીક મહત્વપૂર્ણ તકનીકોનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે. આ ટેકનોલોજીનો ભારતમાં પ્રથમ વખત ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે.

રોકેટના તમામ પ્રવાહી એન્જિન ધાતુના બનેલા છે. આને 3ડી પ્રિન્ટેડ એન્જિન કહેવામાં આવે છે. આ તકનીકની મદદથી, જે એન્જિન અગાઉ બનાવવા માટે સેંકડો ભાગો લેતા હતા તે એક જ મુદ્રિત એન્જિનમાં બનાવી શકાય છે. આ બાંધકામનો સમય પણ નોંધપાત્ર રીતે ઘટાડે છે. આ ઉપરાંત, કંપનીએ તેની પોતાની ન્યુમેટિક સ્ટેજ સેપરેશન સિસ્ટમ પણ વિકસાવી છે. તે પણ ચકાસી શકાય તેવું છે. મિશનના આગમનમાં બહુવિધ પેલોડ મોકલવામાં આવશે. તેમાં ડાયમંડ લોટસનો સમાવેશ થાય છે. ડાયમંડ લોટસ બેંગલુરુ સ્થિત કંપની કોસ્મોસ ડાયમંડ્સની પ્રયોગશાળામાં વિકસાવવામાં આવ્યું છે.

સ્કાયરૂટના જણાવ્યા અનુસાર, અજય કુમાર મટેવાડા દ્વારા બનાવવામાં આવેલ માઇક્રોઆર્ટને પણ વિક્રમ-1 મિશન સાથે અવકાશમાં મોકલવામાં આવી રહ્યું છે. તેમાં 18 કેરેટ સોનાનું બનેલું એક નાનું રોકેટ છે. અંદર દેશના ત્રણ મહાન વૈજ્ઞાનિકો, સર સી. વી. રમણ, ડૉ. વિક્રમ સારાભાઈ અને ડૉ. એ. પી. જે. અબ્દુલ કલામના ઉત્કૃષ્ટ શિલ્પો છે. આ મૂર્તિઓનું કદ એટલું નાનું છે કે, તે ચોખાના દાણાની તુલનામાં નાની છે. આ ઉપરાંત પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીનું હસ્તલિખિત પોસ્ટકાર્ડ પણ આ મિશન સાથે અવકાશમાં મોકલવામાં આવશે. તેના પર વંદે માતરમ્ લખેલું છે.

અગાઉ દેશમાં ભ્રમણકક્ષામાં ઉપગ્રહો મોકલવાનું કામ મુખ્યત્વે ઇસરોના રોકેટ દ્વારા કરવામાં આવતું હતું. સ્કાયરૂટ એરોસ્પેસની સ્થાપના 2018માં કરવામાં આવી હતી. સ્કાયરૂટે 18 નવેમ્બર 2022ના રોજ વિક્રમ-એસ નામના તેના પ્રથમ ખાનગી સબ-ઓર્બિટલ રોકેટનું સફળતાપૂર્વક પરીક્ષણ કર્યું હતું. આ રોકેટ લગભગ 88.8 કિ. મી. ની ઊંચાઈએ પહોંચ્યું હતું અને નિર્ધારિત મિશન રૂપરેખા સફળતાપૂર્વક પૂર્ણ કરીને બંગાળની ખાડીમાં ઉતર્યું હતું. સ્કાયરૂટનું કહેવું છે કે, આ ક્ષણે તેની સૌથી મોટી પ્રાથમિકતા વિક્રમ-1ને સફળ અને વિશ્વસનીય પ્રક્ષેપણ વાહન તરીકે સ્થાપિત કરવાની છે.

દેશની અવકાશ નીતિ 2023એ ખાનગી કંપનીઓ માટે દરવાજા ખોલ્યા છે અને તેમની ભાગીદારીમાં વધારો કર્યો છે. આ માટે ઇન-સ્પેસ સીડ ફંડ યોજનાની જાહેરાત કરવામાં આવી હતી. આ યોજના નવા સ્પેસ સ્ટાર્ટઅપ્સને પ્રારંભિક નાણાકીય સહાય પૂરી પાડવા માટે શરૂ કરવામાં આવી હતી. તે પછીના વર્ષે 2024માં ખાનગી કંપનીઓને અવકાશ પ્રવૃત્તિઓ આપવાની પ્રક્રિયાને વધુ પારદર્શક અને સરળ બનાવવામાં આવી હતી. સ્પેસ સ્ટાર્ટઅપ્સને રોકાણ પૂરું પાડવા માટે 1,000 કરોડના સાહસ મૂડી ભંડોળની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી.

કેન્દ્ર સરકારના જણાવ્યા અનુસાર, 2014માં દેશમાં માત્ર એક જ નોંધાયેલ સ્પેસ સ્ટાર્ટઅપ હતું. ફેબ્રુઆરી 2026 સુધીમાં તેમની સંખ્યા 400ને વટાવી ગઈ હતી. ભારતીય સ્પેસ સ્ટાર્ટઅપ્સમાં અત્યાર સુધીમાં 50 કરોડ ડોલરથી વધુનું રોકાણ કરવામાં આવ્યું છે, જેમાં એકલા 2025માં લગભગ 15 કરોડ ડોલરનું રોકાણ કરવામાં આવ્યું છે. પિક્સેલ, ધ્રુવ સ્પેસ, સ્કાયરૂટ એરોસ્પેસ, અગ્નિકુલ કોસ્મોસ અને બેલાટ્રિક્સ એરોસ્પેસ જેવી કંપનીઓ ભારતના નવા અવકાશ યુગના અગ્રણીઓ તરીકે ઉભરી આવી છે.

હિન્દુસ્થાન સમાચાર /મુકુંદ

હિન્દુસ્થાન સમાચાર / ડો.હિતેશ એન.વ્યાસ