- ઉત્પાદનો ભારતનું નવું આર્થિક પાવરહાઉસ બની ગયા છે.

નવી દિલ્હી, 11 ઓગસ્ટ (હિ.સ.) : જ્યારે કેન્દ્ર સરકારે સંસદને જાણ કરી કે વન ડિસ્ટ્રિક્ટ વન પ્રોડક્ટ (ઓડીઓપી) હેઠળ દેશના 773 જિલ્લાઓમાં અનન્ય ઉત્પાદનોની ઓળખ કરવામાં આવી છે, ત્યારે તે છ વર્ષ પહેલાં ઉત્તર પ્રદેશના મુખ્યમંત્રી યોગી આદિત્યનાથે રાજ્યની દરેક જિલ્લાની પરંપરાગત ઓળખને આર્થિક પાવરહાઉસમાં પરિવર્તિત કરવાની પ્રતિજ્ઞા સાથે શરૂ થયેલા આર્થિક પરિવર્તનની સત્તાવાર પુષ્ટિ હતી.

તે સમયે ભાગ્યે જ કોઈએ અનુમાન લગાવ્યું હતું કે યુપીનો આ પ્રયોગ થોડા વર્ષોમાં ભારત સરકારની આર્થિક નીતિનો અભિન્ન ભાગ બની જશે અને પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીના 'આત્મનિર્ભર ભારત', 'વોકલ ફોર લોકલ' અને 'લોકલ ટુ ગ્લોબલ' જેવા રાષ્ટ્રીય અભિયાનોને મજબૂત પાયો આપશે. આજે આ યોજના સ્થાનિક ઉત્પાદન, રોજગાર, નિકાસ, કૌશલ્ય વિકાસ, બ્રાન્ડિંગ અને વૈશ્વિક બજારની પહોંચનું એટલું વ્યાપક આર્થિક મોડલ બની ગયું છે કે તેને ભારતની નવી વિકાસ યોજના તરીકે જોવામાં આવી રહી છે.

યોગી આદિત્યનાથે 2018માં રાજ્યમાં 'એક જિલ્લો એક ઉત્પાદન' યોજનાની શરૂઆત કરી હતી. તેમણે ત્યારે કહ્યું હતું કે, જો દરેક જિલ્લાની પરંપરાગત કુશળતાને આધુનિક ટેકનોલોજી, નાણાકીય સહાય, તાલીમ અને માર્કેટિંગ સાથે જોડવામાં આવે, તો તે જ સ્થાનિક ઉત્પાદનો રાજ્ય અને દેશની આર્થિક પ્રગતિનું એન્જિન બની શકે છે.

શરૂઆતના વર્ષોમાં આ યોજનાએ પરિણામો આપવાનું શરૂ કર્યું હતું. બનારસની રેશમની સાડીઓ, મુરાદાબાદનો પિત્તળ ઉદ્યોગ, ભદોહીના ગાલીચા, ફિરોઝાબાદના કાચ, સહારનપુરની લાકડાની કોતરણી અને અન્ય ઘણા પરંપરાગત ઉત્પાદનોની માંગ દેશ અને વિદેશમાં વધવા લાગી.

કેન્દ્ર સરકારને લાગ્યું કે જો આ જ ખ્યાલ સમગ્ર દેશમાં લાગુ કરવામાં આવે તો ભારતનો દરેક જિલ્લો તેની આર્થિક ક્ષમતા પ્રમાણે વિકાસ કરી શકે છે. એટલા માટે ઉદ્યોગ અને આંતરિક વેપાર સંવર્ધન વિભાગ (DPIIT) એ તેને રાષ્ટ્રીય સ્તરે અપનાવ્યું અને રાજ્યો સાથે મળીને દરેક જિલ્લાના ચોક્કસ ઉત્પાદનોને ઓળખવા માટે એક વિશાળ અભિયાન શરૂ કર્યું. આજે સ્થિતિ એવી છે કે દેશના 773 જિલ્લાઓમાં 1,244 ઉત્પાદનોની ઓળખ કરવામાં આવી છે. આનો અર્થ એ થયો કે વિકાસ હવે દરેક જિલ્લાની પોતાની આર્થિક ઓળખને વ્યાખ્યાયિત કરી રહ્યો છે.

'વન ડિસ્ટ્રિક્ટ વન પ્રોડક્ટ ની સૌથી મોટી સફળતા એ છે કે તેણે સ્થાનિક ઉત્પાદનો માટે વૈશ્વિક બજાર પૂરું પાડ્યું છે. કેન્દ્ર સરકારે ઓડીઓપીને 'નિકાસ કેન્દ્રો તરીકે જિલ્લાઓ પહેલ સાથે જોડ્યું છે. આ સંબંધમાં વાણિજ્ય અને ઉદ્યોગ રાજ્ય મંત્રી જિતિન પ્રસાદ કહે છે કે, દેશના 734 જિલ્લાઓમાં નિકાસની ક્ષમતા ધરાવતા ઉત્પાદનો અને સેવાઓની ઓળખ કરવામાં આવી છે. આ લક્ષ્યાંક હાંસલ કરવા માટે તમામ 36 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં રાજ્ય નિકાસ પ્રોત્સાહન સમિતિઓ (એસ. ઇ. પી. સી.) અને જિલ્લા નિકાસ પ્રોત્સાહન સમિતિઓ (ડી. ઇ. પી. સી.) ની રચના કરવામાં આવી છે. એટલું જ નહીં, 249 જિલ્લા નિકાસ કાર્ય યોજનાઓ (ડીઇએપી) તૈયાર કરવામાં આવી છે, જેનો ઉદ્દેશ ઉત્પાદન, ગુણવત્તા, લોજિસ્ટિક્સ, પેકેજિંગ, માર્કેટિંગ અને નિકાસથી લઈને સમગ્ર મૂલ્ય સાંકળને સુવ્યવસ્થિત કરવાનો છે. આ પહેલીવાર છે જ્યારે ભારતની નિકાસ નીતિ ગામડાઓ, નગરો અને જિલ્લાઓ સુધી પહોંચી છે

બજારની પહોંચ સૌથી મોટી તાકાત છે

જિતિન પ્રસાદ કહે છે, સરકારે સરકારી ઇ-માર્કેટપ્લેસ (જીઇએમ) પર વિશિષ્ટ ઓડીઓપી સ્ટોરફ્રન્ટ વિકસાવ્યા છે, જ્યાં વિવિધ શ્રેણીઓમાં 500 થી વધુ ઉત્પાદનો ઉપલબ્ધ છે. આનાથી સરકારી ખરીદી પ્રણાલીમાં સ્થાનિક ઉત્પાદનોને પણ સ્થાન મળ્યું છે. આ સાથે, દસથી વધુ રાજ્યોએ તેમના પોતાના સમર્પિત ઇ-કોમર્સ પ્લેટફોર્મ વિકસાવ્યા છે, જેનાથી નાના ઉત્પાદકો સીધા ગ્રાહકો સુધી પહોંચી શકે છે

રાષ્ટ્રીય વેપાર મેળાઓ, પ્રદર્શનો અને ખરીદદાર-વિક્રેતા મેળાવડાઓએ પણ આ ઉત્પાદનોને નવી ઓળખ આપી છે. આજે એવા ઘણા કારીગરો છે જેમના ઉત્પાદનો એક સમયે સ્થાનિક હાટ અથવા મેળાઓ સુધી મર્યાદિત હતા, પરંતુ હવે તેઓ દેશ અને વિદેશના વિવિધ રાજ્યોમાં પહોંચી રહ્યા છે

ભારતનો સાંસ્કૃતિક વારસો પણ હવે વૈશ્વિક બ્રાન્ડ છે.

ઉલ્લેખનીય છે કે 'એક જિલ્લો એક ઉત્પાદન' (ઓડીઓપી) આજે દેશને માત્ર આર્થિક લાભ જ નથી અપાવી રહ્યું, પરંતુ તે ભારતના સાંસ્કૃતિક વારસાને વૈશ્વિક માન્યતા આપવાનું માધ્યમ પણ બની ગયું છે. વિદેશ મંત્રાલય અને વિદેશમાં ભારતીય મિશનના સહયોગથી ઘણા દેશોમાં ઓડીઓપી ઉત્પાદનોના પ્રદર્શનોનું આયોજન કરવામાં આવી રહ્યું છે. ભારતીય દૂતાવાસોમાં ઓડીઓપી દિવાલો સ્થાપિત કરવામાં આવી છે. સિંગાપોરમાં બે આંતરરાષ્ટ્રીય રિટેલ સ્ટોર્સ અને કુવૈતમાં એક પર ભારતીય ઓડીઓપી ઉત્પાદનોનું વેચાણ એ વાતનો પુરાવો છે કે સ્થાનિક ઉત્પાદનો હવે વૈશ્વિક ગ્રાહકોને પણ આકર્ષિત કરી રહ્યા છે.

અન્ય એક મહત્વપૂર્ણ પહેલમાં, કેન્દ્ર સરકારે અનેક દ્વિપક્ષી અને બહુપક્ષીય બેઠકો દરમિયાન વિદેશી વડાઓ અને પ્રતિનિધિઓને સત્તાવાર ભેટમાં ઓડીઓપી ઉત્પાદનોને પણ સામેલ કર્યા છે. કૂટનીતિ અને સંસ્કૃતિના આ સંગમે ભારતીય ઉત્પાદનોની વૈશ્વિક બ્રાન્ડિંગને નવી ગતિ આપી છે. આ ભારતને વિશિષ્ટ પરંપરાગત ઉત્પાદનો અને ઉત્કૃષ્ટ હસ્તકલા સાથે એક દેશ તરીકે પણ વિશ્વની સામે ઊભું કરી રહ્યું છે.

દેશના વરિષ્ઠ આર્થિક વિશ્લેષક પ્રહલાદ સબનાની કહે છે, જે રીતે દરેક જિલ્લો આજકાલ તેની અનન્ય ક્ષમતાના આધારે ઉત્પાદન, ગુણવત્તા અને નિકાસનું કેન્દ્ર બની રહ્યો છે, એવું લાગે છે કે ભારતનો વિકાસ વધુ સંતુલિત, સમાવેશી અને ટકાઉ બની રહ્યો છે. ઓડીઓપી આજે જે દેખાય છે તે જિલ્લા સંચાલિત આર્થિક વિકાસ મોડેલ છે

સબનાની ઉમેરે છે, આ યોજનાએ લાખો કારીગરો, વણકરો, કારીગરો, ખેડૂતો, મહિલા સ્વ-સહાય જૂથો અને સૂક્ષ્મ ઉદ્યોગસાહસિકોને મુખ્ય પ્રવાહના અર્થતંત્ર સાથે જોડ્યા છે. આનાથી રોજગારીની નવી તકો ઊભી થઈ છે, સ્થાનિક આવકમાં વધારો થયો છે અને ગામડાઓમાંથી શહેરો તરફ સ્થળાંતરને નિયંત્રિત કરવામાં પણ મદદ મળી છે. હકીકતમાં, 'એક જિલ્લો એક ઉત્પાદન એ ભારતના વિકાસની કથાને બદલી નાખી છે.

હિન્દુસ્થાન સમાચાર/ડૉ. મયાંક ચતુર્વેદી/મુકુંદ

હિન્દુસ્થાન સમાચાર / હર્ષ શાહ