
- અરુણ ભાસ્કર દેવરસ
નવી દિલ્હી, 17 નવેમ્બર (હિ.સ.) વર્ષ 2015 પહેલા ભારતમાં મોટાભાગના બિન-કોલસા ખાણકામ પટ્ટા, સરકારી નિર્ણય અને અધિકારીઓના વિવેકબુદ્ધિના આધારે આપવામાં આવતા હતા. આ વ્યવસ્થામાં પારદર્શિતાનો અભાવ હતો અને અલગ-અલગ રાજ્યોમાં, અલગ-અલગ પદ્ધતિઓ અપનાવવામાં આવતી હતી. તેને બદલવા માટે કેન્દ્ર સરકારે 2015માં ખનિજ (હરાજી) નિયમો લાગુ કર્યા, જેના હેઠળ ખાણકામ ક્ષેત્રની ફાળવણી ખુલ્લી અને સ્પર્ધાત્મક હરાજી દ્વારા થવા લાગી. જોવામાં આ વ્યવસ્થા ઘણી સફળ રહી છે.
વર્ષ 2026 સુધી દેશમાં 720 થી વધુ મુખ્ય ખનિજ બ્લોકની હરાજી થઈ ચૂકી છે. માત્ર નાણાકીય વર્ષ 2025-26 માં જ વિક્રમી 212 બ્લોક ફાળવવામાં આવ્યા, જેમાં 22 મહત્વપૂર્ણ અને વ્યૂહાત્મક ખનિજ બ્લોક સામેલ છે. આનાથી રાજ્યોની ખનિજ આવક પણ પહેલાની સરખામણીમાં લગભગ પાંચ ગણી વધી ગઈ છે, પરંતુ આ સિદ્ધિઓ પાછળ એક ગંભીર સમસ્યા છુપાયેલી છે. હરાજી થયેલા 720 થી વધુ બ્લોકમાંથી માત્ર આશરે 101 થી 105 ખાણો જ વાસ્તવમાં ઉત્પાદન શરૂ કરી શકી છે. એટલે કે દર 100 હરાજી થયેલા બ્લોકમાંથી માત્ર 14 થી 15 જ કાર્યરત થઈ શક્યા છે. આનાથી એક મોટો પ્રશ્ન ઊભો થાય છે. શું ભારતની ખનિજ હરાજી વ્યવસ્થા વાસ્તવમાં સફળ છે, અથવા જમીન પર રહેલા વહીવટી અને કાનૂની અવરોધો તેનો માર્ગ રોકી રહ્યા છે?
ખાણો શરૂ થવામાં મુખ્ય અવરોધોઃ-
1. ઘણો નાનો પટ્ટા વિસ્તાર અને જરૂરી સુવિધાઓ માટે જગ્યાનો અભાવ-
ઘણા ખનિજ બ્લોક એવા વિસ્તારોમાં હરાજી કરવામાં આવે છે જેનું કદ આધુનિક ખાણકામ પ્રવૃત્તિઓ માટે પૂરતું હોતું નથી. પટ્ટાની મર્યાદા માત્ર ખનિજ ભંડાર સુધી મર્યાદિત કરી દેવામાં આવે છે, જ્યારે ખાણ ચલાવવા માટે વધારાની જમીનની પણ જરૂર હોય છે.
ઉદાહરણ તરીકે, ઈમેલિયા સુવર્ણ અને બેઝ મેટલ પરિયોજના, કટની (મધ્ય પ્રદેશ)- આ બ્લોક માત્ર 6.51 હેક્ટર વિસ્તારમાં હરાજી કરવામાં આવ્યો. અહીં 16 સપાટી પરના ખનિજ સંકેતો અને 7 આંતરિક ખનિજ ક્ષેત્રો હાજર છે, પરંતુ ખુલ્લી ખાણ ચલાવવા માટે, કાઢવામાં આવેલી નકામી માટી અને પથ્થર રાખવા માટે જ લગભગ અડધી જમીનની જરૂર પડે છે. આવી સ્થિતિમાં ખનિજ શુદ્ધિકરણ પ્લાન્ટ, સોનું-ચાંદી કાઢવાના એકમો, ખાણકામ કચરા સંગ્રહ વિસ્તાર અને મશીનોના સમારકામ જેવી જરૂરી સુવિધાઓ માટે, પૂરતી જગ્યા બચતી નથી. સમસ્યા ત્યારે વધુ વધી જાય છે જ્યારે પટ્ટાની મર્યાદાની બહાર પણ ખનિજના સારા સંકેતો દેખાય છે, પરંતુ તેનો ઉપયોગ કરી શકાતો નથી.
2. જમીન રેકોર્ડમાં ગરબડ અને વન વિભાગના દાવા-
હરાજી પછી સૌથી મોટી સમસ્યા જમીન રેકોર્ડમાં વિસંગતતાઓ છે. હરાજીના દસ્તાવેજોમાં આપવામાં આવેલી માહિતી અને મહેસૂલ, સિંચાઈ અથવા વન વિભાગના રેકોર્ડ ઘણીવાર પરસ્પર મેળ ખાતા નથી. રોકાણકારો એવું માનીને બોલી લગાવે છે કે, જમીન સંપૂર્ણપણે સ્પષ્ટ છે, પરંતુ પછીથી તેમને ખબર પડે છે કે, જમીન પર વન વિભાગનો દાવો છે અથવા વધારાની કાનૂની જવાબદારીઓ હાજર છે.
ઉદાહરણ તરીકે, હિવરા મેંગેનીઝ બ્લોક હરાજીના દસ્તાવેજોમાં આ બ્લોકની 6.90 હેક્ટર જમીનને સંપૂર્ણપણે મહેસૂલી જમીન બતાવવામાં આવી હતી અને વન જમીન શૂન્ય દર્શાવવામાં આવી હતી. પરંતુ જ્યારે વન વિભાગ પાસેથી પરવાનગી લેવાની પ્રક્રિયા શરૂ થઈ, ત્યારે રેકોર્ડમાં 6.65 હેક્ટર વન જમીન સામે આવી. આની સાથે જ પટ્ટાધારક પર લગભગ 11.20 હેક્ટર વિસ્તારમાં વળતરરૂપી વનીકરણ કરાવવાની વધારાની જવાબદારી આવી ગઈ, જેનો કોઈ ઉલ્લેખ હરાજીના દસ્તાવેજોમાં નહોતો. ઘણી જગ્યાએ એવી જમીન, જેના માટે ગ્રામ પંચાયત અથવા જિલ્લા વહીવટીતંત્રે ના-વાંધા પ્રમાણપત્ર જાહેર કરી દીધું હતું, તેને પાછળથી વન વિભાગ જૂના અભિલેખોના આધારે પોતાના અધિકાર ક્ષેત્રમાં બતાવે છે. આનાથી પરિયોજનાઓ વર્ષો સુધી અટકી જાય છે.
3. પર્યાવરણના નિયમો અને ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય વાસ્તવિકતાઓ વચ્ચે ટકરાવ-
પર્યાવરણ સંરક્ષણ અત્યંત આવશ્યક છે, પરંતુ ખાણકામ ક્ષેત્ર સાથે જોડાયેલા નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે ઘણીવાર પર્યાવરણીય નિયમો અને વાસ્તવિક પરિસ્થિતિઓ એકબીજા સાથે મેળ ખાતી નથી. વનોનું પુનઃનિર્માણ કરી શકાય છે અને વન્યજીવો માટે વૈકલ્પિક વ્યવસ્થા બનાવી શકાય છે, પરંતુ ખનિજ ભંડારને બીજી જગ્યાએ લઈ જઈ શકાતો નથી. તેઓ માત્ર ત્યાં જ હાજર રહે છે જ્યાં કુદરતે તેમને બનાવ્યા છે.
ઉદાહરણ તરીકે- પેંચ ટાઈગર રિઝર્વનો દક્ષિણ વિસ્તાર, મહારાષ્ટ્ર કેટલાક ખનિજ બ્લોકની આસપાસ વન્યજીવ કોરિડોરની મર્યાદાઓ એવા આંકડાઓના આધારે નક્કી કરવામાં આવી છે જે માત્ર કેટલાક વાઘની અવરજવરને દર્શાવે છે. ઉદ્યોગ સાથે જોડાયેલા લોકોનું કહેવું છે કે ઘણીવાર આ મર્યાદાઓને કારણે મોટા ખનિજ ક્ષેત્રો ખાણકામમાંથી બહાર થઈ જાય છે. પરિણામ એ આવે છે કે પર્યાવરણ મંજૂરીની પ્રક્રિયા વર્ષો સુધી ચાલતી રહે છે અને ખાણો શરૂ જ થઈ શકતી નથી.
4. અત્યંત ઊંચી બોલીઓ અને આર્થિક દબાણ-
વર્તમાન હરાજી પ્રણાલીમાં કંપનીઓ ખનિજના વેચાણ મૂલ્યના ટકાવારી તરીકે બોલી લગાવે છે. વધતી સ્પર્ધાને કારણે ઘણીવાર બોલીઓ એટલી બધી વધી જાય છે કે પરિયોજના આર્થિક રીતે વ્યવહારુ રહેતી નથી.
ઉદાહરણ તરીકે- ભિલાપાર મેંગેનીઝ અને ડોલોમાઈટ બ્લોક, પાંઢુર્ણા (મધ્ય પ્રદેશ) મે 2025 માં આ બ્લોક માટે વિજેતા કંપનીએ 45,295 ટકાની અંતિમ મૂલ્ય ઓફર કરી. આ આંકડો એટલો ઊંચો છે કે ઉત્પાદન શરૂ થયા પછી પણ પરિયોજનાનો ખર્ચ અને ચુકવણીનું સંતુલન જાળવી રાખવું અત્યંત મુશ્કેલ હોઈ શકે છે.
નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે, આવી અવ્યવહારુ બોલીઓ પછીથી પરિયોજના છોડવા અથવા નાણાકીય સંકટનું કારણ બની શકે છે. વર્ષ 2026 માં સરકારે આ સમસ્યાઓને જોતા કેટલાક મહત્વપૂર્ણ સુધારા કર્યા છે. બિન-વ્યવહારુ વિસ્તારોને હટાવવાની પરવાનગી જો કોઈ બ્લોકનો અમુક હિસ્સો વન, નદી, વન્યજીવ કોરિડોર અથવા વસાહતને કારણે ખાણકામ યોગ્ય નથી, તો તેને પટ્ટાથી અલગ કરી શકાય છે. ઓનલાઇન પ્રણાલી અને સમયબદ્ધ રિફંડ નવી ઓનલાઇન વ્યવસ્થા હેઠળ પરફોર્મન્સ સિક્યુરિટી જમા થતાની સાથે જ સ્વચાલિત રીતે આશય પત્ર જાહેર કરી શકાશે. સાથે જ, કેટલાક કિસ્સાઓમાં સુરક્ષા રકમ પરત કરવાની સમય મર્યાદા પણ નક્કી કરવામાં આવી છે. મંજૂરીઓ માટે વધારાનો સમય જે પરિયોજનાઓને વન મંજૂરી મેળવવામાં વધુ સમય લાગે છે, તેમને વધારાનો સમયગાળો પૂરો પાડવાની વ્યવસ્થા ચાલુ રાખવામાં આવી છે. આગળ શું કરવું જોઈએ?
1. હરાજી પહેલા તમામ જમીન રેકોર્ડની તપાસ રાજ્ય સરકારોએ હરાજી પહેલા મહેસૂલ, વન, સિંચાઈ અને પંચાયત રેકોર્ડનું પરસ્પર મિલાન કરવું જોઈએ. જમીનની સ્થિતિ અને સંભવિત જવાબદારીઓની પૂરી માહિતી પહેલાથી જ ઉપલબ્ધ કરાવવી જોઈએ.
2. વ્યવહારુ પટ્ટા મર્યાદાઓ નક્કી કરવી બ્લોકની મર્યાદા નક્કી કરતી વખતે માત્ર ખનિજ ભંડાર જ નહીં, પરંતુ કચરા સંગ્રહ, શુદ્ધિકરણ પ્લાન્ટ, કચેરી અને અન્ય પાયાની સુવિધાઓ માટે પણ પૂરતી જમીન સામેલ કરવી જોઈએ.
3. બોલી પ્રણાલીને વધુ વાસ્તવિક બનાવવી એવી વ્યવસ્થા બનાવવી જોઈએ જેમાં અતિ-ઊંચી બોલીઓને નિરુત્સાહિત કરી શકાય અને પરિયોજનાની આર્થિક વ્યવહારિકતા જળવાઈ રહે.
4. વૈજ્ઞાનિક આધારે વન્યજીવ કોરિડોરનું નિર્ધારણ વન્યજીવ કોરિડોરની મર્યાદાઓ લાંબા ગાળાના અને વ્યાપક વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસોના આધારે નક્કી કરવી જોઈએ, જેથી સંરક્ષણ અને ખાણકામ બંને વચ્ચે સંતુલન જાળવી શકાય.
નિષ્કર્ષ-
ભારતે ખનિજ ફાળવણીની જૂની વ્યવસ્થામાંથી બહાર નીકળીને પારદર્શક અને સ્પર્ધાત્મક હરાજી પ્રણાલી અપનાવીને એક મહત્વપૂર્ણ સુધારો કર્યો છે. આનાથી રાજ્યોની આવક વધી છે અને ફાળવણી પ્રક્રિયા વધુ નિષ્પક્ષ બની છે, પરંતુ માત્ર હરાજી કરી દેવી પૂરતી નથી. જો જમીન વિવાદ, વન મંજૂરીઓ, અવ્યવહારુ પટ્ટા મર્યાદાઓ અને અત્યંત બોલીઓ જેવી સમસ્યાઓ ચાલુ રહે છે, તો મોટી સંખ્યામાં હરાજી થયેલા બ્લોક કાગળો સુધી જ મર્યાદિત રહી જશે. ભારત માટે અસલી સફળતા ત્યારે હશે જ્યારે હરાજી કરાયેલી ખાણો ઝડપથી ઉત્પાદન શરૂ કરે, રોકાણ આકર્ષે અને દેશની ખનિજ જરૂરિયાતોને પૂરી કરે. આજે સૌથી મોટો પડકાર એ જ છે કે, હરાજી અને વાસ્તવિક ઉત્પાદન વચ્ચે રહેલી ખાઈને કેવી રીતે ઓછી કરવામાં આવે.
(લેખક, પાંચ દાયકાથી વધુ અનુભવ ધરાવતા પ્રખ્યાત માઇનિંગ નિષ્ણાત અને વરિષ્ઠ મેનેજમેન્ટ વ્યાવસાયિક છે.)
હિન્દુસ્થાન સમાચાર / સચિન બુધૌલિયા / પવન કુમાર
હિન્દુસ્થાન સમાચાર / માધવી વ્યાસ