કાઠમંડુ, 18 ફેબ્રુઆરી (હિ.સ.) : નેપાળ અને ભારતે ગુનાહિત બાબતોમાં પરસ્પર કાનૂની સહાય પર કરાર પર હસ્તાક્ષર કર્યા છે. આ પ્રથમ કરાર બંને દેશો વચ્ચે સરહદ પારના ગુનાઓની સંયુક્ત તપાસ અને પુરાવાઓના આદાનપ્રદાન માટે માર્ગ મોકળો કરશે. આ કરાર પર બુધવારે કાયદા, ન્યાય અને સંસદીય બાબતોના મંત્રાલયમાં હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા હતા.

આ કરાર પર કાયદા મંત્રાલયના સંયુક્ત સચિવ વિનોદ કુમાર ભટ્ટરાય અને નેપાળ વતી નેપાળમાં ભારતીય રાજદૂત નવીન શ્રીવાસ્તવે હસ્તાક્ષર કર્યા હતા. આ પ્રસંગે કાયદા મંત્રી અનિલ કુમાર સિંહા, કાયદા સચિવ પરસ્વર ધુંગાના, વિદેશ મંત્રાલયના પ્રતિનિધિઓ અને ભારતીય દૂતાવાસના કર્મચારીઓ હાજર રહ્યા હતા.

કાઠમંડુના કાયદા સચિવ ધુંગાનાના જણાવ્યા અનુસાર, ભારત સાથે આવા કરાર પર ચર્ચા ઘણા સમયથી ચાલી રહી છે. હવે, તેને અંતિમ સ્વરૂપ આપવામાં આવ્યું છે. તેમણે કહ્યું, આ કરાર પર ગુનાહિત બાબતોમાં બંને દેશો વચ્ચે પરસ્પર કાનૂની સહાયના આદાનપ્રદાનના હેતુથી હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા છે.

આ કરારને ગયા વર્ષે 17 ઓક્ટોબરના રોજ વડા પ્રધાન સુશીલા કાર્કીની અધ્યક્ષતામાં મળેલી મંત્રી પરિષદની બેઠકમાં મંજૂરી આપવામાં આવી હતી. ધુંગાનાએ જણાવ્યું હતું કે તે પુરાવાના આદાનપ્રદાન તેમજ સરહદ પારના ગુનાઓની સંયુક્ત તપાસની જોગવાઈ કરે છે. તેમણે કહ્યું, આંતરરાષ્ટ્રીય ગુનાઓની સંયુક્ત તપાસ માટે પણ વ્યવસ્થા કરવામાં આવી છે.

ગુનાઓને નિયંત્રિત કરવામાં આ કરાર બંને દેશો માટે મહત્વપૂર્ણ સાબિત થશે. બંધારણીય જોગવાઈઓ અનુસાર, સંસદને જાણ કર્યા પછી આવા કરારો અમલમાં આવે છે.

સચિવ ધુંગાનાના જણાવ્યા મુજબ, આ કરાર નેપાળમાં નાણાકીય ગુનાઓ ઘટાડવા અને તપાસ, કાર્યવાહી અને ન્યાયિક નિર્ણયોને વધુ અસરકારક બનાવવા માટે એક સીમાચિહ્નરૂપ સાબિત થશે. મંત્રાલયના અધિકારીઓ કહે છે કે આ સંગઠિત ગુના, મની લોન્ડરિંગ અને આતંકવાદી પ્રવૃત્તિઓમાં નાણાકીય રોકાણોને નિયંત્રિત કરવા અને પરસ્પર મૂલ્યાંકન કરવામાં પણ સકારાત્મક સહયોગ પ્રદાન કરશે, જેમાં તાજેતરમાં વધારો થયો છે.

કરાર અનુસાર, જો કોઈ વ્યક્તિને ફોજદારી કેસોમાં રજૂ કરવાનું શક્ય ન હોય, તો પુરાવા, સોગંદનામા અને નિવેદનો રેકોર્ડ કરવામાં આવશે, પુરાવા એકત્રિત કરવામાં આવશે, નોટિસ આપવામાં આવશે અને તપાસ માટે અન્ય માહિતીનું આદાનપ્રદાન કરવામાં આવશે. તપાસ હેઠળ રહેલા નેપાળી નાગરિક દ્વારા ભારતમાં નાણાકીય વ્યવહારો કરવામાં આવે તો, હવે બેંક વિગતો મેળવવાનું સરળ બનશે. અત્યાર સુધી, ગુનાહિત તપાસમાં સહકાર માટે કોઈ નક્કર કરાર અથવા પદ્ધતિનો અભાવ બંને દેશોના કાયદા અમલીકરણ અધિકારીઓ માટે મુશ્કેલીઓ ઉભી કરે છે.

1953માં નેપાળ અને ભારત વચ્ચે પ્રત્યાર્પણ સંધિ પર હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા હતા. આ સંધિ હેઠળ, ભારતમાં ગુના કરનારા વ્યક્તિઓને પ્રક્રિયા પૂર્ણ કર્યા પછી નેપાળ પ્રત્યાર્પણ કરી શકાય છે. સુચા સિંહની ધરપકડ કરીને ભારતને સોંપવામાં આવ્યો હતો. પંજાબના મુખ્યમંત્રી સરદાર પ્રતાપ સિંહ કૈરોનની હત્યા કર્યા પછી નેપાળ ભાગી ગયેલા સુચાને 2 ફેબ્રુઆરી,1966ના રોજ કોર્ટના નિર્ણય બાદ ભારતીય સુરક્ષા દળોને પ્રત્યાર્પણ કરવામાં આવ્યું હતું. અસંખ્ય વિવાદો પછી, ધરપકડના લગભગ એક વર્ષ પછી નેપાળમાં તેમનું પ્રત્યાર્પણ શક્ય બન્યું હતું. પ્રત્યાર્પણના અભાવે આ સંધિ પછીથી લગભગ નિષ્ક્રિય થઈ ગઈ.

2003માં સચિવ સ્તરની પ્રત્યાર્પણ સંધિ પર પણ હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા હતા, પરંતુ સરકારની મંજૂરીના અભાવે તે અમલમાં આવી શક્યું ન હતું. પ્રત્યાર્પણ સંધિના અભાવે, બંને દેશો અનૌપચારિક રીતે આરોપી વ્યક્તિઓની આપ-લે કરી રહ્યા છે, જેના કારણે બિનજરૂરી વિવાદો ઉભા થાય છે.

હિન્દુસ્થાન સમાચાર/પંકજ દાસ/મુકુંદ

હિન્દુસ્થાન સમાચાર / હર્ષ શાહ