નવી દિલ્હી, 15 મે (હિ.સ.) : એક બહુધ્રુવીય અને સમાવેશી વ્યવસ્થા તરફ વધતા વૈશ્વિક પરિદ્રશ્યમાં ભારત અને આફ્રિકન મહાદ્વીપ વચ્ચેના ઐતિહાસિક સંબંધો એક ઊંડા પરિવર્તન તરફ આગળ વધી રહ્યા છે. સહિયારા સંસ્થાનવાદી સંઘર્ષોના વારસાથી આગળ વધીને આ ભાગીદારી નવાચાર (ઇનોવેશન), ડિજિટલ પરિવર્તન અને વ્યૂહાત્મક લવચીકતાના પાવરહાઉસ તરીકે વિકસી છે.

આફ્રિકન યુનિયનમાં ભારતના સ્થાયી પ્રતિનિધિ તેમજ ઇથોપિયામાં ભારતના રાજદૂત અનિલ કુમાર રાયે, હિન્દુસ્થાન સમાચાર સાથેની વિશેષ વાતચીતમાં દક્ષિણ-દક્ષિણ સહયોગના ભવિષ્ય પર વિગતવાર પ્રકાશ પાડ્યો. નવી દિલ્હીમાં ઐતિહાસિક ચોથી ભારત-આફ્રિકા ફોરમ સમિટ (આઈએએફએસ-IV) પૂર્વે બોલતા, રાયે એક એવા વિઝનને રેખાંકિત કર્યું જ્યાં રાજકીય સદભાવનાને માપી શકાય તેવા, અમલીકરણ-સંચાલિત પરિણામો માં વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવી છે.

ડિજિટલ પબ્લિક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર (ડીપીઆઈ) ના અમલીકરણથી લઈને આફ્રિકાના એજન્ડા 2063 સાથે ભારતના વિકસિત ભારત 2047 ના સમન્વય સુધી, આ મુલાકાત પરસ્પર સન્માન અને માંગ-સંચાલિત વિકાસ દ્વારા વ્યાખ્યાયિત સંબંધોની નાડ પારખે છે. ભારત અને આફ્રિકા કેવી રીતે માત્ર 21મી સદીમાં આગળ વધી રહ્યા નથી, પરંતુ સક્રિયપણે તેમના વિકાસના નકશાને ફરીથી લખી રહ્યા છે તે સમજવા માટે આ સમજદારીભર્યા સંવાદનો સમાવેશ છે.

મુલાકાતના મુખ્ય મુદ્દાઓ:

આઈએ સ્પિરિટ: નવાચાર, લવચીકતા અને સમાવેશી પરિવર્તન માટે વ્યૂહાત્મક ભાગીદારીના વિષયને ઉજાગર કરવો.

કાર્યમાં જવાબદારી: વચનોની પ્રગતિ સુનિશ્ચિત કરવા માટે સંયુક્ત દેખરેખ તંત્રની શરૂઆત.

ડિજિટલ સાર્વભૌમત્વ: ભારતનું ઓપન-સોર્સ ડિજિટલ આર્કિટેક્ચર આફ્રિકન દેશોને પોતાનું ભવિષ્ય બનાવવા માટે કેવી રીતે સશક્ત બનાવી રહ્યું છે.

વૈશ્વિક નેતૃત્વ: આફ્રિકન યુનિયનને જી-20 માં એકીકૃત કરવામાં અને ગ્લોબલ સાઉથનો અવાજ બુલંદ કરવામાં ભારતની મહત્વની ભૂમિકા.

પ્રશ્ન: ચોથી ભારત-આફ્રિકા ફોરમ સમિટ પહેલા ભારત-આફ્રિકા સંબંધોના વર્તમાન તબક્કાને તમે કેવી રીતે જુઓ છો?

રાજદૂત અનિલ કુમાર રાય: ભારત અને આફ્રિકા એક પરિવર્તનકારી નવા અધ્યાયમાં પ્રવેશી રહ્યા છે. સહિયારી વિકાસાત્મક આકાંક્ષાઓ, દક્ષિણ-દક્ષિણ એકતા અને લોકો વચ્ચેના સંબંધોના લાંબા ઈતિહાસ પર નિર્મિત આ સંબંધો આજે પરંપરાગત રાજદ્વારી સંબંધોથી આગળ વધીને ટેકનોલોજી સહયોગ, વેપાર, આરોગ્ય સેવા, શિક્ષણ અને નવાચાર (ઇનોવેશન) સુધી ફેલાયેલા છે. ચોથી ભારત-આફ્રિકા ફોરમ સમિટ (આઈએએફએસ-4) ની તૈયારી સાથે, બંને પક્ષો દાયકાઓની રાજકીય સદભાવનાને નક્કર અને માપી શકાય તેવા પરિણામોમાં ફેરવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે જે બંને ક્ષેત્રોના નાગરિકોને સીધો લાભ આપે.

પ્રશ્ન: આગામી સમિટના મુખ્ય ઉદ્દેશ્યો શું છે?

રાજદૂત રાય: ભારત, આફ્રિકન યુનિયન કમિશનના સહયોગથી નવી દિલ્હીમાં ચોથી ભારત-આફ્રિકા ફોરમ સમિટનું આયોજન કરશે. આ સમિટ આફ્રિકન મહાદ્વીપના નેતાઓ, પ્રાદેશિક આર્થિક સમુદાયો, વિશેષ સંસ્થાઓ અને ભારતીય તથા આફ્રિકન પ્રવાસીઓના પ્રતિનિધિઓને એકસાથે લાવશે. તેનો ઉદ્દેશ્ય ડિજિટલ ટેકનોલોજી, વેપાર, કૃષિ, આરોગ્ય સેવા અને નવાચાર જેવા ક્ષેત્રોમાં સહયોગને ગાઢ બનાવવા માટે એક વ્યવહારુ રોડમેપ વિકસાવવાનો છે. સમિટ પહેલા, ઘણી પ્રારંભિક પહેલોનું આયોજન કરવામાં આવ્યું છે, જેમાં થિંક-ટેન્ક પરામર્શ, ભારત-આફ્રિકા બિઝનેસ સંવાદ, નીતિવિષયક વર્કશોપ અને બંને ક્ષેત્રો વચ્ચેના ઐતિહાસિક સંબંધોની ઉજવણી કરતા સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમો સામેલ છે. સમિટનો વિષય-આઈએ સ્પિરિટ: નવાચાર, લવચીકતા અને સમાવેશી પરિવર્તન માટે ભારત-આફ્રિકા વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી- નક્કર વિકાસાત્મક સહયોગની દિશામાં માત્ર વાતચીતથી આગળ વધવાની મહત્વાકાંક્ષાને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

પ્રશ્ન: ભારત પોતાના અભિગમને આફ્રિકાની લાંબા ગાળાની વિકાસ પ્રાથમિકતાઓ સાથે કેવી રીતે જોડી રહ્યું છે?

રાજદૂત રાય: ભારતનો અભિગમ આફ્રિકાના લાંબા ગાળાના વિકાસના નકશા, એજન્ડા 2063-ધ આફ્રિકા વી વોન્ટ સાથે સુસંગત છે અને ભારતના વિકસિત ભારત 2047 ના રાષ્ટ્રીય વિઝન સાથે પણ પડઘો પાડે છે. કારણ કે બંને પ્રદેશોમાં સમાન વિકાસાત્મક સમસ્યાઓ છે, તેથી ભારત વસ્તી-સ્તરના ઉકેલો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી રહ્યું છે જેને આફ્રિકન રાષ્ટ્રો સ્થાનિક પ્રાથમિકતાઓ અને પરિસ્થિતિઓ અનુસાર અનુકૂલિત કરી શકે છે.

પ્રશ્ન: જવાબદારી અને અમલીકરણ વિશે ચર્ચા વધી રહી છે. શું નવા તંત્ર પર વિચાર કરવામાં આવી રહ્યો છે?

રાજદૂત રાય: હા. સમિટની પ્રતિબદ્ધતાઓ વાસ્તવિક અસરમાં પરિવર્તિત થાય તે સુનિશ્ચિત કરવા માટે, ભારત અને આફ્રિકન ભાગીદારો એક સંયુક્ત દેખરેખ અને અમલીકરણ તંત્ર સ્થાપિત કરવાની દિશામાં કામ કરી રહ્યા છે. આ માળખું સમિટની પહેલોની પ્રગતિ પર નજર રાખવા માટે સ્પષ્ટપણે વ્યાખ્યાયિત લક્ષ્યો અને સમયાંતરે સમીક્ષા બેઠકોની શરૂઆત કરશે. તેનો હેતુ પારદર્શિતા અને જવાબદારીને મજબૂત કરવાનો છે, એ સુનિશ્ચિત કરીને કે નેતૃત્વ સ્તરે લેવાયેલા નિર્ણયોને પાયાના સ્તરે અસરકારક રીતે અમલમાં મૂકવામાં આવે. આ પ્રકારની માળખાગત દેખરેખથી વિકાસ પ્રોજેક્ટ્સની ડિલિવરીમાં સુધારો અને પ્રાથમિકતાવાળા ક્ષેત્રોમાં સહયોગમાં તેજી આવવાની અપેક્ષા છે.

પ્રશ્ન: આફ્રિકા સાથે ભારતનું ભાગીદારી મોડેલ શું વિશિષ્ટ બનાવે છે?

રાજદૂત રાય: આફ્રિકા સાથે ભારતનું જોડાણ તેના ઐતિહાસિક મૂળ અને વિકાસ-ઉન્મુખ ફિલસૂફીને કારણે ઘણા બાહ્ય પક્ષકારોથી અલગ છે. આ સંબંધ સહિયારા સંસ્થાનવાદ વિરોધી સંઘર્ષો, દાયકાઓથી લોકો વચ્ચેની વાતચીત અને દક્ષિણ-દક્ષિણ સહયોગની મજબૂત પરંપરા પર આધારિત છે. વ્યવહારિક જોડાણને બદલે, ભારત માંગ-સંચાલિત ભાગીદારી, ક્ષમતા નિર્માણ અને સસ્તા ટેકનિકલ ઉકેલો પર ભાર મૂકે છે. સહયોગના મુખ્ય ક્ષેત્રોમાં આરોગ્ય સેવા, શિક્ષણ, કૃષિ, ડિજિટલ ટેકનોલોજી અને સંસ્થા નિર્માણનો સમાવેશ થાય છે. ઉભરતા ક્ષેત્રો પણ મહત્વ પ્રાપ્ત કરી રહ્યા છે. AI ઇમ્પેક્ટ સમિટ અને WAVES સમિટ જેવા મંચ આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ, નવાચાર અને સર્જનાત્મક ઉદ્યોગોમાં સહયોગની નવી તકો ખોલી રહ્યા છે. તેમણે કહ્યું, આ જ ભારત-આફ્રિકા ભાગીદારીને અનન્ય બનાવે છે. તે આફ્રિકાની પ્રાથમિકતાઓથી આકાર લે છે અને પરસ્પર સન્માન તથા સહિયારી પ્રગતિથી પ્રેરિત છે.

પ્રશ્ન: ડિજિટલ જાહેર માળખાકીય સુવિધાઓ (ડી.પી.આઈ.) વિશ્વ સ્તરે એક મહત્વપૂર્ણ ક્ષેત્ર તરીકે ઉભરી આવ્યું છે. તમે આ ક્ષેત્રમાં સહયોગને કેવી રીતે જુઓ છો?

રાજદૂત રાય: સહયોગના સૌથી આશાસ્પદ ક્ષેત્રોમાંનું એક ડિજિટલ પબ્લિક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર (ડીપીઆઈ) છે. ભારતની વિશાળ ડિજિટલ ઇકોસિસ્ટમ-જેમાં ડિજિટલ ઓળખ, નાણાકીય સેવાઓ, આરોગ્ય સેવા, શિક્ષણ અને શાસન સામેલ છે- તેણે જાહેર સેવા વિતરણની કાર્યક્ષમતામાં નોંધપાત્ર સુધારો કર્યો છે. ભારતના ડિજિટલ આર્કિટેક્ચરનો એક મુખ્ય ફાયદો એ છે કે તે ઓપન-સોર્સ છે, જે દેશોને રાષ્ટ્રીય આવશ્યકતાઓ અનુસાર પ્રણાલીઓને અપનાવતી વખતે સંપૂર્ણ ડેટા સાર્વભૌમત્વ જાળવી રાખવાનો વિશ્વાસ પેદા કરે છે. સમિટ પ્રક્રિયા દ્વારા, ભારત એક મોડેલ તરીકે તેના ડિજિટલ અનુભવની ઓફર કરી રહ્યું છે જેને આફ્રિકન સરકારો સમગ્ર મહાદ્વીપમાં ડિજિટલ પરિવર્તનને વેગ આપવા માટે અભ્યાસ, અનુકૂલિત અને અમલમાં મૂકી શકે છે.

પ્રશ્ન: કયા સિદ્ધાંતો આફ્રિકા સાથે ભારતના સંબંધોને માર્ગદર્શન આપે છે?

રાજદૂત રાય: આફ્રિકા સાથે ભારતના જોડાણની માર્ગદર્શક ફિલસૂફીને વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ યુગાન્ડાની સંસદમાં તેમના 2018 ના સંબોધન દરમિયાન કંપાલા સિદ્ધાંતો દ્વારા વ્યક્ત કરી હતી. આ સિદ્ધાંતો એકતા, સમાનતા, પરસ્પર સન્માન અને આફ્રિકન પ્રાથમિકતાઓ દ્વારા નિર્દેશિત ભાગીદારી પર ભાર મૂકે છે. ક્ષમતા નિર્માણ, માનવ સંસાધન વિકાસ અને સંસ્થાકીય મજબૂતીકરણ પર કેન્દ્રિત સહયોગ સાથે આફ્રિકા, ભારતની વિદેશ નીતિનો એક કેન્દ્રીય સ્તંભ બની રહ્યો છે. શિક્ષણ, કૌશલ્ય વિકાસ, આરોગ્ય સેવા અને કૃષિ મુખ્ય સ્તંભો છે. આ ભાગીદારી આફ્રિકન કોન્ટિનેન્ટલ ફ્રી ટ્રેડ એરિયાના લક્ષ્યોને અનુરૂપ વેપાર, રોકાણ, ઉદ્યોગીકરણ અને ટેકનોલોજી ટ્રાન્સફર દ્વારા પરસ્પર સમૃદ્ધિને પણ પ્રોત્સાહન આપે છે. ભારત સમગ્ર મહાદ્વીપમાં શાંતિ અને સુરક્ષા સહયોગને પણ સમર્થન આપે છે, જેમાં સંયુક્ત રાષ્ટ્ર શાંતિ રક્ષા, આતંકવાદનો મુકાબલો અને દરિયાઈ સુરક્ષામાં સહયોગ સામેલ છે. અન્ય એક મુખ્ય પાસું વૈશ્વિક શાસનમાં સુધારો છે. ભારતે 2023 માં ભારતની અધ્યક્ષતા દરમિયાન G-20 માં આફ્રિકન યુનિયનને કાયમી સભ્યપદ આપવાનું જોરદાર સમર્થન કર્યું, જે ગ્લોબલ સાઉથના અવાજને મજબૂત કરવાની તેની પ્રતિબદ્ધતા દર્શાવે છે.

પ્રશ્ન: તમે ભારત-આફ્રિકા સંબંધોના ભવિષ્યની રૂપરેખાને કેવી રીતે જુઓ છો?

રાજદૂત રાય: આગામી સમિટને ભારત-આફ્રિકા સંબંધોમાં નવીનીકરણના ઉત્સવ તરીકે વર્ણવી શકાય છે. ઝડપથી અનિશ્ચિત બનતા વૈશ્વિક વાતાવરણમાં, ભારત-આફ્રિકા સંબંધોનો સતત વિસ્તાર સ્થિરતા, વિશ્વસનીયતા અને પરસ્પર વિશ્વાસનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. ભારતે આફ્રિકામાં તેની રાજદ્વારી હાજરીનો પણ વિસ્તાર કર્યો છે, જેમાં તાજેતરના વર્ષોમાં સમગ્ર મહાદ્વીપમાં 17 નવા ભારતીય રાજદ્વારી મિશનોનું ઉદ્ઘાટન પણ સામેલ છે. સમિટ એવા ક્ષેત્રો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરશે જ્યાં ભારતનો વિકાસ અનુભવ આફ્રિકાની પ્રાથમિકતાઓ સાથે નજીકથી સુસંગત છે- જેમાં ડિજિટલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, ફાઇનાન્સ ટેકનોલોજી, આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ, ઉદ્યોગીકરણ, નવીનીકરણીય ઉર્જા, આરોગ્ય સેવા, ટેલિમેડિસિન, શિક્ષણ, અવકાશ સહયોગ અને સર્જનાત્મક ઉદ્યોગોનો સમાવેશ થાય છે. જેમ જેમ ચોથી ભારત-આફ્રિકા ફોરમ સમિટની તૈયારીઓ તેજ બની રહી છે, ભારત અને આફ્રિકા બંને તેમના સંબંધોને માત્ર એક દ્વિપક્ષીય જોડાણ તરીકે નહીં, પરંતુ એક વ્યાપક ભાગીદારી તરીકે જુએ છે જે સહિયારા વિકાસ, નવાચાર અને વ્યૂહાત્મક સહયોગ પર આધારિત વધુ સંતુલિત અને સમાવેશી વૈશ્વિક વ્યવસ્થામાં યોગદાન આપવા સક્ષમ છે.

હિન્દુસ્થાન સમાચાર / સચિન બુધૌલિયા / પવન કુમાર

હિન્દુસ્થાન સમાચાર / માધવી વ્યાસ