જુનાગઢ, 01 ઓગસ્ટ (હિ.સ.) : જીવન ટકાવી રાખવા માટે આપણે સમગ્ર દિવસ દરમિયાન ખોરાક અને પાણી લઈએ છીએ. ઉત્તર ભારતમાં રોટલીને મુખ્ય ખોરાક માનવામાં આવે છે. પૂર્વ અને દક્ષિણ ભારતમાં ચોખાને મુખ્ય ખોરાક માનવામાં આવે છે. તેથી દુનિયામાં કોઈપણ જગ્યાએ ખોરાકમાં એકરૂપતા નથી. ખોરાક એ ખોરાક છે, તો સાથો સાથ પાણી, હવા, સૂર્યના કિરણો પણ ખોરાક ગણાય છે. આમ ખોરાકનું ક્ષેત્ર ઘણું વિશાળ છે.
સ્વસ્થ રહેવા માટે વ્યક્તિએ કેવો આહાર લેવો જોઈએ? કઈ બાબતો ધ્યાનમાં રાખવી જોઈએ? સાધકને તેના આધ્યાત્મક અભ્યાસમાં કેવા પ્રકારનો ખોરાક મદદરૂપ થશે?
આહાર સંબંધિત કેટલીક મહત્વપૂર્ણ માહિતી - ભૂખ લાગે ત્યારે જ ખોરાક લેવો જોઈએ. જમતી વખતે અડધું પેટ ઘન પદાર્થયુક્ત ખોરાકથી ભરેલું હોવું જોઈએ. એક ચતુર્થાંશ જગ્યા પાણી માટે અને એક ચતુર્થાંશ જગ્યા હવા માટે રાખવી જોઈએ. ખોરાકને સારી રીતે ચાવવો જોઈએ અને પાણી ધીમે ધીમે પીવું જોઈએ. જમતી વખતે મન શાંત હોવું જોઈએ. જો કોઈ કારણસર મનમાં ક્રોધ કે અશાંતિ હોય તો સૌપ્રથમ તેને દૂર કરીને જ ભોજન કરવું જોઈએ.
ખોરાકની પસંદગી વ્યક્તિની ઉંમર, કામ, ઋતુ, અંગત રસ, ચોક્કસ જગ્યાએ ખોરાકની સામગ્રીની ઉપલબ્ધતા, આધ્યાત્મિક અભ્યાસનું સ્તર, શારીરિક સ્થિતિ અને કુટુંબની સ્થિતિ, માંદગીની સ્થિતિ આ બધા પરિબળો પર આધાર રાખે છે.
ઋતુ અનુસાર ખોરાક :
• ૧. હેમંત ઋતુ (૧૬મી નવેમ્બરથી ૧૫મી જાન્યુઆરી સુધી): આ કફ પ્રભુત્વવાળી મોસમ છે. તેથી કફને લગતી વસ્તુઓ ટાળવી જોઈએ.
• ૨. શિશિર ઋતુ (૧૬ જાન્યુઆરીથી ૧૫ માર્ચ સુધી): આ વાત (હવા) પ્રબળ ઋતુ છે. તેથી હવા આધારિત ખોરાક ન લેવો જોઈએ.
• ૩. વસંત ઋતુ (૧૬ માર્ચથી ૧૫ મે સુધી): આ ઋતુ કફ પ્રબળ છે. તેથી એવો ખોરાક ખાઓ જેનાથી કફ ન થાય.
• ૪. ઉનાળાની ઋતુમાં (૧૬મી મેથી ૧૫મી જુલાઈ સુધી): પિત્તયુક્ત ખોરાક ન ખાઓ.
• ૫. વરસાદની ઋતુ (૧૬મી જુલાઈથી ૧૫મી સપ્ટેમ્બર સુધી): આ મોસમ પિત્ત પ્રબળ છે. તેથી, પિત્તરોધક ખોરાક ખાઓ.
• ૬. પાનખર (૧૬ સપ્ટેમ્બરથી ૧૫ નવેમ્બર): આ ઋતુ પિત્ત પ્રબળ છે. તેથી, પિત્તરોધક ખોરાક ખાઓ.
સ્વભાવે ત્રણ પ્રકારના લોકો હોય છે. તેમના મતે, ખોરાક પણ ત્રણ પ્રકારનો માનવામાં આવે છે. જેમ કે તામસિક, રાજસિક અને સાત્વિક. શ્રીમદ ભગવદ ગીતા અનુસાર, સાત્વિક વૃત્તિ ધરાવનાર વ્યક્તિ ભોજનમાં કેવી રીતે રસ લે છે તે નીચે મુજબ છે:
आयुः सत्त्वबलारोग्यसुखप्रीति विवर्धना: ।
रस्या: स्निग्धा: स्थिरा हृद्या आहारा: सात्त्विकप्रिया: ॥ (૧૭/૮)
એટલે કે જે ખોરાક આયુષ્ય, બુદ્ધિ, શક્તિ, આરોગ્ય, સુખ અને પ્રેમમાં વધારો કરે છે અને જે રસાળ, મુલાયમ અને સ્થિર છે, ખાદ્ય તત્ત્વ જે શરીરમાં લાંબા સમય સુધી રહે છે, જે સ્વભાવે મનને પ્રિય છે, આવો ખોરાક સાત્વિક પુરુષને પ્રિય છે.
જો તમારે તમારી જાતને સાત્વિકની ગણતરીમાં રાખવી હોય તો આવો ખોરાક ખાઓ. તેથી આવા ખોરાકમાં રસ પેદા કરવો પડશે. તે ખોરાક માત્ર શાકાહારી હોઈ શકે છે. તે પણ યોગ્ય સમયે, યોગ્ય માત્રા અને સારી ગુણવત્તાયુક્ત પૌષ્ટિક અને સાત્વિક હોવો જોઈએ. તેને જ યુક્તાહાર કહેવામાં આવે છે.
જમ્યા પછી અડધા કલાક પછી પાણી પીવું જોઈએ. જો તમે ભોજનની શરૂઆતમાં આચમન એટલે કે હથેળી પર એક ચમચી પાણી નાખીને મોંમાં મુકશો તો જમતી વખતે એલિમેન્ટરી કેનાલમાં એટલે કે ગળાથી પેટ સુધી કોઈ અવરોધ નહીં આવે. તેમ છતાં, જો ઉનાળાની ઋતુ હોય અને તમને ખૂબ તરસ લાગી હોય, તો તમારે અડધો ઘૂંટડો પાણી પીવું જોઈએ.
ભોજન પહેલાં સલાડ લેવું જોઈએ. કાકડી, ટામેટા, કોબીજ, સલાડના પાન, લીલા ધાણા, પાલકના પાન, મૂળા-ગાજર વગેરે ઋતુ પ્રમાણે લેવાથી તથા ભોજનની વચ્ચે અને જમ્યાના અડધા કલાક સુધી પાણી પીવાની જરૂર રહેશે નહીં. ખૂબ ઠંડો ખોરાક અથવા ખૂબ ગરમ ખોરાક અથવા બિનજરૂરી પાણીનું ભોજન વખતે વચ્ચે વચ્ચે સેવન ન કરો. દિવસ દરમિયાન પૂરતા પ્રમાણમાં પાણી લેવાનું ધ્યાન રાખો.
ઘન ખોરાક લીધા પછી છ કલાક સુધી અને પેય પદાર્થ લીધા પછી ત્રણ કલાક સુધી પાણી સિવાય બીજું કંઈ ન લેવું. મોસમી ફળો અલગથી ખાઓ, ખોરાક સાથે નહીં. બિનમોસમી ફળો ક્યારેપણ ખાવા જોઈએ નહીં. જ્યુસ કરતાં આખા ફળ ખાવા વધુ ઉપયોગી છે કારણ કે તેનો રસ પેટને પણ સાફ રાખે છે. દૂધ એ સંપૂર્ણ ખોરાક છે. જેથી, તેને અલગથી લો અને તેને ધીમે ધીમે કરીને પીવો. તમે કેટલો ખોરાક લો છો તે મહત્વનું નથી. પરંતુ મુખ્ય વસ્તુ એ છે કે તમે કેટલો ખોરાક પચાવો છો.
તમારા શરીરને અનુકૂળ હોય તે વસ્તુઓ પસંદ કરો. બંધ કન્ટેનર અથવા પેકેટમાં બનાવેલ ખોરાક ફાયદાકારક સાબિત થતો નથી. ભોજનમાં બ્રેડ, બિસ્કીટ, પેસ્ટ્રી વગેરે જેવી વસ્તુઓ લેવી ઉપયોગી નથી. ખૂબ મસાલેદાર, તળેલી અને શેકેલી ખાદ્ય વસ્તુઓ સ્વાસ્થ્ય માટે ખૂબ જ હાનિકારક છે. લીલા શાકભાજીને ધોયા પછી તેને ધીમી આંચ પર ઉકાળીને અને થોડું મીઠું નાખીને ખાવાથી વધુ ફાયદો થાય છે. ખોરાકના દરેક પાસામાં સ્વચ્છતાનું મહત્વનું સ્થાન છે. તેથી સ્વચ્છ વાસણો, સ્વચ્છ પાણી, હાથ ધોવાનું અને સ્વચ્છ જગ્યાનું ધ્યાન રાખો. ખોરાકની ગુણવત્તા માત્ર એક પાસું છે. બનાવનારનો ભાવ બીજું પાસું છે. તેથી ખોરાક બનાવતી વખતે અને પીરસતી વખતે શુદ્ધ ભાવ રાખવો શ્રેષ્ઠ અને આરોગ્યપ્રદ છે.
ભોજન કરતા પહેલાં જો તમે ભગવાનને થોડી ક્ષણો મૌન રહીને બધી સામગ્રીઓ અર્પણ કરો અને પછી તેનો સ્વીકાર કરો, તો તે ભોજન પ્રસાદ બની જાય છે, જે સુખ આપે છે. સાંજનું ભોજન હળવું હોવું જોઈએ અને સૂર્યાસ્તના એક કલાકની અંદર લેવું જોઈએ. દિવસ દરમિયાન ખોરાક ખાધા પછી થોડો સમય આરામ કરવો ફાયદાકારક છે. ૮ શ્વાસો સુધી સીધા સૂઈ જાઓ, ૧૬ શ્વાસો માટે જમણી બાજુએ અને ૩૨ શ્વાસો માટે ડાબી બાજુએ સૂઈ જાઓ.
આ સિવાય તમે વજ્રાસનમાં પણ બેસી શકો છો. રાત્રિભોજન કર્યા પછી પણ થોડી વાર વજ્રાસનમાં બેસી શકો અથવા થોડું ચાલવું પણ ફાયદાકારક છે. સીધા બેસીને ખોરાક લો. આગળ ઝૂકીને ખાવું સારું નથી. સાધકના ભોજનનો હેતુ જીવન ટકાવી રાખવાનો છે, સ્વાદ માટે નહીં. સ્વાદિષ્ટ ખોરાક વધુ પડતો ખાવાનો ભય રહે છે, જે હાનિકારક છે. સાધના પછી દૂધ કે ફળો, 'મીઠા ફળો' જ દૂધ સાથે લઈ શકાય. ભોજનમાં પહેલા સલાડ પછી લીલા શાકભાજી કે કઠોળ, રોટલી કે ભાત સાથે ખાઓ.
ખોરાકમાં જરૂરિયાત મુજબ ઘી/માખણનો ઉપયોગ કરો. તેથી, દિવસમાં એકવાર ફળો, એકવાર દૂધ અને ઘન ખોરાક બે વાર લો. શાકભાજી અને કઠોળ બદલી બદલીને લો. એક જ સમયે વિવિધ પ્રકારની વાનગીઓ હોવી સારી નથી. ૪ શાકભાજી, ૩ કઠોળ, ૪ પ્રકારની મીઠી વસ્તુઓ, ૨ ચટણી અને ૩ પ્રકારના અથાણાં ખાવાથી પાચનક્રિયા બગાડે છે.
કારણ એ છે કે એક સમયે એક જ પ્રકારનો ખોરાક ખાવાથી સ્વાદુપિંડ અને લીવરનો રસ ખોરાકને પચાવવા પેટમાં આવે છે. અન્ય વસ્તુઓ ખાવાથી અન્ય પ્રકારના રસ ઉત્પન્ન થાય છે. જો આ પ્રક્રિયા થોડો સમય ચાલુ રહે તો પાચનતંત્ર સંપૂર્ણ રીતે ખરાબ થઈ જાય છે. તેથી ભોજનમાં એક શાક કે એક કઠોળ લેવાનું વધુ ઉપયોગી છે.
---------------
હિન્દુસ્થાન સમાચાર / ભરતસિંહ જાદવ
