નવી દિલ્હી, 12 ઓગસ્ટ (હિ.સ.). દાયકાઓથી ઉપરની ગંગામાંથી લગભગ ગેરહાજર રહેલી પ્રતિષ્ઠિત હિલ્સા માછલીનું પુનરાગમન થયું છે. ઉત્તર પ્રદેશના ચંદૌલી જિલ્લામાં ટાંડા ખુર્દ ગામ નજીક હિલ્સાની શોધને ગંગાના ઇકોલોજી, જળચર જૈવવિવિધતા અને નદી-આધારિત માછીમાર સમુદાયો માટે એક મહત્વપૂર્ણ સિદ્ધિ માનવામાં આવી રહી છે.

ઐતિહાસિક રીતે, હિલ્સા બંગાળના ખાડીથી ગંગા નદીના કિનારે વારાણસી, પ્રયાગરાજ અને તેનાથી આગળ સ્થળાંતરિત થઈ હતી. જો કે, 1975માં ફરક્કા બેરેજના કાર્યાન્વિત થવાથી તેના સ્થળાંતર માર્ગમાં ભારે અવરોધ ઊભો થયો, જેના કારણે મધ્ય અને ઉપરની ગંગામાં હિલ્સાની વસ્તીમાં તીવ્ર ઘટાડો થયો.

ભારતીય કૃષિ સંશોધન પરિષદ (આઈસીએઆર) - સેન્ટ્રલ ઇનલેન્ડ ફિશરીઝ રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ, બેરકપોર અને રાષ્ટ્રીય સ્વચ્છ ગંગા મિશન દ્વારા 2019માં હિલ્સાના સંરક્ષણ અને પુનર્વસન માટે લાંબા ગાળાનો કાર્યક્રમ શરૂ કરવામાં આવ્યો. આ કાર્યક્રમ હેઠળ, જૂન 2026 સુધીમાં 3.85 લાખથી વધુ કિશોર અને પુખ્ત હિલ્સાને નદીમાં છોડવામાં આવ્યા છે. આ સાથે, 4 મિલિયનથી વધુ ફળદ્રુપ ઇંડા ગંગામાં છોડવામાં આવ્યા હતા.

કેન્દ્રએ અહેવાલ આપ્યો છે કે, હેચરી દ્વારા ઉત્પાદિત આશરે 9.4 લાખ સ્પાન છોડવામાં આવ્યા હતા. માછલીનું ટેગિંગ, દેખરેખ અને સ્થળાંતર અભ્યાસ હાથ ધરવામાં આવ્યા હતા. કૃત્રિમ સંવર્ધન અને સ્ટોક વધારવા જેવી તકનીકોનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. સંશોધન કેન્દ્ર અનુસાર, 2023 થી 2025 સુધીના દેખરેખ સમયગાળા દરમિયાન છોડવામાં આવેલા હિલ્સા મિર્ઝાપુર સુધી ઉપર તરફ જતા નોંધાયા હતા. હવે, ચંદૌલી જિલ્લામાં બે હિલ્સાની શોધથી તેના ઐતિહાસિક સ્થળાંતર વિસ્તારના પુનઃસ્થાપનના સંકેતોને વધુ મજબૂત બનાવવામાં આવ્યા છે. બંને માછલીઓનું કુલ વજન 740 ગ્રામ હોવાનું જાણવા મળ્યું છે.

ઉલ્લેખનીય છે કે, હિલ્સા એક સંવેદનશીલ સ્થળાંતર કરનારી પ્રજાતિ છે. તેથી, ઉપરની ગંગામાં તેની હાજરીને નદીમાં સુધારેલ પાણીની જોડાણ, રહેઠાણની ગુણવત્તા અને ઇકોલોજીકલ પરિસ્થિતિઓનું એક મહત્વપૂર્ણ જૈવિક સૂચક માનવામાં આવે છે.

આઈસીએઆર-સીઆઈએફઆરઆઈ ના ડિરેક્ટર ડૉ. પ્રદીપ ડેએ જણાવ્યું હતું કે, માછલી સંસાધનોની પુનઃસ્થાપનાને વ્યાપક ઇકોલોજીકલ પુનઃસ્થાપન અને ટકાઉ આજીવિકાનો ભાગ માનવો જોઈએ. આ માટે માછલી સ્થળાંતર, નદીના રહેઠાણો, જૈવવિવિધતા, પાણી વ્યવસ્થાપન અને માછીમારી સમુદાયોની જરૂરિયાતોનો એક સાથે વિચાર કરવાની જરૂર છે.

હિલ્સાના પાછા ફરવાથી નદી-આધારિત સમુદાયો માટે માછલીની ઉપલબ્ધતા અને આજીવિકાની તકોમાં વધારો થવાની અપેક્ષા છે. વધુમાં, આ સિદ્ધિ ગંગામાં અન્ય સ્થાનિક અને સ્થળાંતરિત જળચર પ્રજાતિઓના પુનઃસ્થાપન માટે એક મોડેલ તરીકે સેવા આપી શકે છે.

હિન્દુસ્થાન સમાચાર / વિજયાલક્ષ્મી / મુકુન્દ

હિન્દુસ્થાન સમાચાર / ડો.હિતેશ એન.વ્યાસ