
એન્ટાલ્યા (તુર્કિયે), નવી દિલ્હી, 17 નવેમ્બર (હિ.સ.): કેન્દ્રીય પર્યાવરણ, વન અને આબોહવા પરિવર્તન મંત્રી ભૂપેન્દ્ર યાદવે જણાવ્યું કે, બિગ કેટનું સંરક્ષણ આબોહવા પરિવર્તનને ઘટાડવા અને નિવસનતંત્રની મજબૂતી વધારવાનું અસરકારક માધ્યમ બની શકે છે. તેમણે ભારતના વાઘ સંરક્ષણ મોડેલનું ઉદાહરણ આપતા કહ્યું કે, વન્યજીવોની સુરક્ષાથી કાર્બન ભંડાર, આબોહવા અનુકૂલન ક્ષમતા અને સ્થાનિક સમુદાયોની આજીવિકાને મજબૂતી મળે છે.
કેન્દ્રીય પર્યાવરણ, વન અને આબોહવા પરિવર્તન મંત્રાલય અનુસાર, યાદવ તુર્કિયેના એન્ટાલ્યામાં સંયુક્ત રાષ્ટ્ર આબોહવા પરિવર્તન સંમેલન (કોપ-31) દરમિયાન આયોજિત ઉચ્ચસ્તરીય મંત્રીસ્તરીય કાર્યક્રમ ‘બિગ કેટ્સ : ડ્રાઇવર્સ ઓફ ક્લાઇમેટ ચેન્જ મિટિગેશન’માં સામેલ થયા. તેનું આયોજન મંત્રાલય અને આંતરરાષ્ટ્રીય બિગ કેટ એલાયન્સ (આઈબીસીએ) એ સંયુક્ત રીતે કર્યું. કાર્યક્રમમાં નેપાળ, વેનેઝુએલા, કંબોડિયા અને શ્રીલંકા સહિત બિગ કેટના કુદરતી આવાસ ધરાવતા દેશોના મંત્રીઓ અને પ્રતિનિધિઓ સામેલ થયા. રામસર કન્વેન્શન અને સંયુક્ત રાષ્ટ્ર રણીકરણ અટકાવવા માટેના અભિસમય (યુએનસીસીડી) ના પ્રતિનિધિઓએ પણ ભાગ લીધો.
કાર્યક્રમમાં બિગ કેટની સાત મુખ્ય પ્રજાતિઓ અને તેમના કુદરતી આવાસોના સંરક્ષણના આબોહવા પરિવર્તનને ઘટાડવા, નિવસનતંત્રની મજબૂતી અને ટકાઉ વિકાસમાં યોગદાન પર ચર્ચા થઈ. આઈબીસીએના મહાનિર્દેશક એસ.પી. યાદવે ગઠબંધન અને સભ્ય દેશોમાં બિગ કેટની સ્થિતિ પર પ્રસ્તુતિ આપી. સહભાગીઓએ પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીના નેતૃત્વમાં ભારતના સંરક્ષણ પ્રયાસો, ખાસ કરીને ચિત્તા પુનર્વસનની પ્રશંસા કરી.
કેન્દ્રીય મંત્રીએ કહ્યું કે, પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીની પરિકલ્પનાથી સ્થાપિત આંતરરાષ્ટ્રીય બિગ કેટ એલાયન્સ વૈશ્વિક સ્તરે બિગ કેટના સંરક્ષણને આગળ વધારવાનું મંચ છે. આ ભારતના સફળ સંરક્ષણ મોડેલને સહિયારું કરવા, જ્ઞાનના આદાન-પ્રદાન, આંતરરાષ્ટ્રીય સહયોગ અને સાતેય પ્રજાતિઓના સંરક્ષણ માટે ક્ષમતા નિર્માણમાં મદદ કરે છે. તેમણે કહ્યું કે, ભારતનો વાઘ સંરક્ષણ અનુભવ દર્શાવે છે કે, રાજકીય પ્રતિબદ્ધતા, મજબૂત સંસ્થાકીય વ્યવસ્થા, નિરંતર રોકાણ અને સમુદાયોની ભાગીદારીથી વન્યજીવ સંરક્ષણને પર્યાવરણીય સુરક્ષા, આબોહવા અનુકૂલન અને ટકાઉ વિકાસનું માધ્યમ બનાવી શકાય છે.
યાદવે કહ્યું કે, બિગ કેટ સીધી રીતે કાર્બનનું શોષણ કરતી નથી, પરંતુ તેમના સંરક્ષણથી તે જંગલો, ઘાસના મેદાનો, ભીની જમીનો અને પર્વતીય નિવસનતંત્રનું રક્ષણ થાય છે, જ્યાં મોટી માત્રામાં કાર્બન જમા રહે છે. આનાથી કુદરતી આવાસોના ક્ષયથી થતા ઉત્સર્જનને રોકવા અને આબોહવા અનુકૂલન ક્ષમતા વધારવામાં મદદ મળે છે. તેમણે કહ્યું કે, બિગ કેટ એવી મુખ્ય પ્રજાતિઓ છે, જેના સંરક્ષણથી સમગ્ર નિવસનતંત્રની સુરક્ષાને પ્રોત્સાહન મળે છે. આનાથી હજારો અન્ય પ્રજાતિઓ અને આ ક્ષેત્રો પર નિર્ભર સમુદાયોને પણ લાભ થાય છે.
મંત્રીએ જણાવ્યું કે, ભારતના 58 વાઘ અભયારણ્યો આશરે 85 હજાર ચોરસ કિલોમીટર વિસ્તારમાં ફેલાયેલા છે. આ મોટા વન વિસ્તારો અને તેમના કાર્બન ભંડારની રક્ષા કરે છે. આનાથી કાર્બન શોષણ, જળ શુદ્ધિકરણ, જમીન સંરક્ષણ અને ભૂગર્ભ જળ પુનઃભરણ જેવી મહત્વપૂર્ણ નિવસનતંત્ર સેવાઓ મળે છે. આ ક્ષેત્રોમાંથી 600 થી વધુ નદીઓ નીકળે છે અથવા પસાર થાય છે. તેમણે કહ્યું કે, સમુદાયોની ભાગીદારી, નિવસનતંત્ર વિકાસ અને ટકાઉ આજીવિકા સાથે જોડાયેલી પહેલે વાઘ સંરક્ષણને સર્વસમાવેશક અને ટકાઉ બનાવ્યું છે.
યાદવે ભારતમાં વાઘ સંરક્ષણની સફળતાનો શ્રેય નિરંતર રાજકીય પ્રતિબદ્ધતા, મજબૂત કાયદાઓ અને સંસ્થાકીય વ્યવસ્થાને આપ્યો. તેમણે કહ્યું કે, વન્યજીવ સંરક્ષણ અધિનિયમ, 1972 અને રાષ્ટ્રીય વાઘ સંરક્ષણ સત્તામંડળના વૈધાનિક માળખાના સહયોગથી ચાલી રહેલી પ્રોજેક્ટ ટાઈગર યોજનાએ સંરક્ષણ માટે મજબૂત વ્યવસ્થા તૈયાર કરી છે. ભારતમાં 2022 માં વાઘની સંખ્યા વધીને 3,682 થઈ ગઈ, જે દુનિયાના કુલ જંગલી વાઘના 70 ટકાથી વધુ છે.
તેમણે જણાવ્યું કે, આ સિદ્ધિમાં કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારોના નિરંતર અંદાજપત્રીય ફાળવણી, વન વિભાગના અગ્રિમ હરોળના કર્મચારીઓ, ટેકનોલોજી આધારિત દેખરેખ, વૈજ્ઞાનિક વ્યવસ્થાપન અને સમુદાયોની ભાગીદારીની મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા રહી છે. પ્રોજેક્ટ ટાઈગરથી દર વર્ષે આશરે 60 લાખ માનવ-દિવસ જેટલી રોજગારીની તકો પણ પેદા થાય છે. આનાથી વાઘ સંરક્ષણ હરિત રોજગાર અને સ્થાનિક સમુદાયોની આજીવિકા સુરક્ષાનું મહત્વપૂર્ણ માધ્યમ બન્યું છે.
હિન્દુસ્થાન સમાચાર / પ્રશાંત શેખર / મુકુંદ
હિન્દુસ્થાન સમાચાર / ડો.હિતેશ એન.વ્યાસ