-પ્રશાંત શેખર મિશ્ર,

નવી દિલ્હી, 28 ઓક્ટોબર (હિ.સ.) પશ્ચિમ એશિયામાં તણાવ વચ્ચે, ઉત્તર પ્રદેશના હરદોઈ જિલ્લાના ભૈલામઉના રહેવાસી યુવા ઉદ્યોગસાહસિક આદિ ઉપેન્દ્ર તિવારી, પાકના ઠુંઠા (પરાળી) અને છાણમાંથી ગેસ બનાવીને દેશને આત્મનિર્ભર બનાવી રહ્યા છે. બ્રિટનની લિવરપૂલ યુનિવર્સિટીમાંથી એમબીએ કર્યા પછી, આદિ તિવારીએ હરદોઈમાં 'યુટીએમ એનર્જી' હેઠળ, કોમ્પ્રેસ્ડ બાયોગેસ (જીબીજી) પ્લાન્ટ સ્થાપિત કર્યો. અહીં પરાળી, શેરડીના કૂચા, મેલી અને છાણમાંથી ગેસ બનાવવામાં આવે છે. પ્લાન્ટની વર્તમાન ઉત્પાદન ક્ષમતા દરરોજ 3 થી 3.5 ટન છે, જેને વધારીને 12 ટન કરવાનો લક્ષ્ય છે. આનાથી 62 લોકોને પ્રત્યક્ષ અને 1,230 થી વધુ લોકોને પરોક્ષ રોજગાર મળ્યો છે. પશ્ચિમ એશિયા સંકટથી ઉભી થયેલી પરિસ્થિતિઓ અને ગ્રામીણ અર્થતંત્ર પર આદિ તિવારી સાથે હિન્દુસ્થાન સમાચાર દ્વારા વિસ્તૃત વાતચીત કરવામાં આવી.

પ્રસ્તુત છે સંપાદિત અંશો:-

પ્રશ્ન: જ્યારે હોર્મુઝ સંકટને કારણે વૈશ્વિક ઊર્જા પુરવઠો ખોરવાઈ રહ્યો છે, ત્યારે હરદોઈનો આ પ્લાન્ટ દેશની આર્થિક સુરક્ષામાં કેવી રીતે યોગદાન આપી રહ્યો છે?

જવાબ: આ સીધો દેશની સાર્વભૌમત્વ અને આર્થિક સુરક્ષા સાથે જોડાયેલો વિષય છે. ભારત તેની જરૂરિયાતનો મોટાભાગનો ક્રૂડ ઓઇલ અને કુદરતી ગેસ વિદેશથી આયાત કરે છે. આપણી આયાતનો એક ખૂબ મોટો ભાગ આ હોર્મુઝ જળસંધિના સાંકડા દરિયાઈ માર્ગમાંથી પસાર થાય છે. જ્યારે પણ ખાડી દેશોમાં તણાવ વધે છે અથવા જહાજો રોકવામાં આવે છે, ત્યારે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ગેસના ભાવ અણધાર્યા રીતે વધી જાય છે અને આપણા દેશનો ભારે વિદેશી મુદ્રા ભંડાર બહાર જતો રહે છે. અમારો પ્લાન્ટ આ જ વિદેશી નિર્ભરતાને સમાપ્ત કરવાની દિશામાં કાર્ય કરી રહ્યો છે. અમે બહારથી આયાત થતી ગેસનો સંપૂર્ણપણે સ્વદેશી વિકલ્પ પ્રસ્તુત કરી રહ્યા છીએ. અહીં ઉત્પાદિત કોમ્પ્રેસ્ડ બાયોગેસ સીધી વાહનોના ઇંધણ અને રસોઈ ગેસનું સ્થાન લે છે. જ્યારે આપણે આપણી માટી, પરાળી અને છાણમાંથી ઊર્જાનું નિર્માણ કરીએ છીએ, ત્યારે ભારતની મૂડી દેશની અંદર જ રહે છે, આપણા ખેડૂતોના હાથમાં પહોંચે છે અને રાષ્ટ્રને કોઈ વિદેશી માર્ગની અડચણ સામે વિવશ થવું પડતું નથી.

પ્રશ્ન: વર્તમાનમાં 3 ટનથી વધુ ઉત્પાદન છે અને લક્ષ્ય 12 ટનનું છે. આ પ્લાન્ટ આયાત ખર્ચ અને વિદેશી મુદ્રાની કેટલી બચત કરાવી રહ્યો છે?

જવાબ: જો ગાણિતિક દૃષ્ટિએ જોઈએ તો આ ખૂબ મોટું યોગદાન છે. પ્લાન્ટની મૂળ ક્ષમતા દરરોજ 2.4 ટન છે, પરંતુ વર્તમાન સમયમાં અમે દરરોજ 3 થી 3.5 ટન ગેસનું ઉત્પાદન કરી રહ્યા છીએ. એક ટન બાયોગેસના ઉત્પાદનનો સીધો અર્થ એ છે કે અમે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાંથી આયાત થતી તેટલી જ ગેસને સીધી રીતે બદલી નાખી. વર્તમાન ઉત્પાદન સ્તરથી જ અમે દર વર્ષે 1,200 ટનથી વધુ આયાતી ઇંધણ પર રોક લગાવી રહ્યા છીએ, જેનાથી દેશના કરોડો રૂપિયાની વિદેશી મુદ્રા સુરક્ષિત બચી રહી છે. જ્યારે અમે તેનો વિસ્તાર કરીને તેને દરરોજ 12 ટનની સંપૂર્ણ ક્ષમતા પર લઈ જઈશું, ત્યારે અમે દર વર્ષે 4,300 ટનથી વધુ ગેસનું નિર્માણ કરીશું. તેનો સીધો અર્થ એ થશે કે દર વર્ષે દેશના આયાત ખર્ચમાં 50 થી 60 કરોડ રૂપિયા મૂલ્યની વિદેશી મુદ્રાની સીધી બચત થશે. એક નાના ગામનો આ પ્લાન્ટ જ્યારે આટલી મોટી બચત કરાવી શકે છે, તો વિચાર કરો કે જ્યારે આખા દેશમાં આવા હજારો પ્લાન્ટ કાર્ય કરશે, ત્યારે દેશના લાખો કરોડ રૂપિયા બચશે. આ સંપૂર્ણપણે રાષ્ટ્રસેવા અને આર્થિક સ્વાવલંબન છે.

પ્રશ્ન: વૈશ્વિક બજારની અસ્થિરતા વચ્ચે શું ગ્રામીણ બાયોગેસ પ્લાન્ટ દેશ માટે ભાવ નિયંત્રણનું સુરક્ષા-કવચ બની શકે છે?

જવાબ: નિશ્ચિતપણે, આ ભાવવધારાના આંચકાઓને રોકવા માટે એક મજબૂત રક્ષા-કવચની જેમ કાર્ય કરે છે. આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ગેસની કિંમતો વધવાથી સામાન્ય લોકો પર મોંઘવારીનો બોજ પડે છે. અમારા પ્લાન્ટમાં પરાળી, છાણ અને ખાંડ મિલોની મેલીમાંથી ગેસ બને છે, તેથી તેની કિંમત આંતરરાષ્ટ્રીય બજારના ઉતાર-ચઢાવથી પ્રભાવિત થતી નથી. અમે સરકારી તેલ કંપનીઓને નિર્ધારિત દરે ગેસ આપીએ છીએ. આવા પ્લાન્ટ્સથી ઘરેલું ઇંધણની જરૂરિયાત પૂરી કરવામાં અને કિંમતોમાં વધારાની અસરને ઓછી કરવામાં મદદ મળી શકે છે.

પ્રશ્ન: લિવરપૂલથી અનુસ્નાતક ઉપાધિ પછી સુખ-સુવિધાઓથી ભરપૂર જીવન ત્યાગીને હરદોઈના ગ્રામીણ વિસ્તારમાં છાણ અને પરાળીની પસંદગી શા માટે કરી?

જવાબ: વર્ષ 2022માં લિવરપૂલ યુનિવર્સિટીમાંથી અભ્યાસ પૂરો કર્યા પછી, મારી પાસે વિદેશમાં મોટી કંપનીમાં કામ કરવાનો વિકલ્પ હતો, પરંતુ મેં દેશ પાછા ફરીને કંઈક કરવાનો નિર્ણય કર્યો. હરદોઈમાં છાણ, પરાળી અને ખાંડ મિલોના કચરામાંથી કામ શરૂ કરવાના નિર્ણય પર ઘણા લોકોને આશ્ચર્ય થયું. મારું માનવું હતું કે જેને આપણે કચરો સમજીએ છીએ, તેમાંથી પણ ઉપયોગી વસ્તુઓ બનાવી શકાય છે અને ગામડાઓને ઊર્જા ઉત્પાદન સાથે જોડી શકાય છે.

પ્રશ્ન: વિદેશી વર્ગોના સૈદ્ધાંતિક જ્ઞાન અને ગ્રામીણ વાસ્તવિકતા વચ્ચે કઈ પ્રથમ વ્યવહારિક પડકાર સામે આવ્યો?

જવાબ: વર્ગોમાં બધું જ કાગળો અને આંકડાઓ પર ખૂબ સરળ લાગે છે, પરંતુ ગ્રામીણ સ્તરની વાસ્તવિકતાઓ ભિન્ન અને વ્યવહારિક હોય છે. વર્ષ 2024માં પ્લાન્ટ શરૂ કરતી વખતે સૌથી મોટો પડકાર ખેડૂતો અને ગ્રામીણોનો વિશ્વાસ જીતવાનો હતો. તેમને સમજાવવું પડ્યું કે પરાળી અને છાણમાંથી પણ આધુનિક પ્લાન્ટ ચાલી શકે છે. અમે ખેડૂતો સાથે સીધો સંવાદ કર્યો અને સમયસર ચુકવણી કરી. આનાથી શરૂઆતમાં શંકા કરનારા ખેડૂતો પણ આજે અમારી સાથે જોડાઈ ગયા છે.

પ્રશ્ન: જે પરાળીને બાળવા પર દંડાત્મક કાર્યવાહી થતી હતી, ખેડૂતોને કેવી રીતે ખાતરી આપી કે આ આવકનું સાધન છે?

જવાબ: વર્ષોથી ખેડૂતો આગામી પાકની તૈયારીના દબાણમાં પરાળી બાળવા માટે વિવશ હતા. શાસન દ્વારા નિયંત્રણ અને દંડ લગાવવામાં આવતા હતા, પરંતુ ખેડૂતો પાસે પાકના અવશેષોના નિકાલનો કોઈ સુલભ ઉપાય નહોતો. અમે ખેડૂતો પાસેથી પરાળી 2 રૂપિયા પ્રતિ કિલો અને છાણ 85 રૂપિયા પ્રતિ ક્વિન્ટલના દરે ખરીદવાનું શરૂ કર્યું. આનાથી ખેડૂતોને પરાળી બાળવાને બદલે વેચીને કમાણી કરવાની તક મળી છે. હવે ખેડૂતો પરાળી બાળવાને બદલે તેને એકઠી કરીને અમને વેચી રહ્યા છે. આનાથી પરાળી બાળવાથી થતા પ્રદૂષણમાં પણ ઘટાડો થઈ રહ્યો છે.

પ્રશ્ન: પ્લાન્ટ સતત ચાલવાનો છે, પરંતુ પાકનો સમય મર્યાદિત હોય છે. બાકીના સમય માટે કાચા માલનો સંગ્રહ કેવી રીતે કરવામાં આવે છે?

જવાબ: અમે પ્લાન્ટ પરિસરમાં લગભગ ત્રણ એકરમાં સંગ્રહ કેન્દ્ર બનાવ્યું છે. પાક કાપણીના બે-ત્રણ મહિનામાં આખા વર્ષ માટે પરાળી અને અન્ય કાચો માલ જમા કરી લઈએ છીએ. આગથી બચાવવા માટે અગ્નિશમન યંત્ર, પાણીના છંટકાવ અને દેખરેખની વ્યવસ્થા છે. આનાથી પાક કાપણી પછીના આઠ-નવ મહિનામાં પણ પ્લાન્ટનું સંચાલન અવિરત ચાલુ રહે છે.

પ્રશ્ન: 62 પ્રત્યક્ષ અને 1,200 થી વધુ પરોક્ષ રોજગાર, શું આ પ્લાન્ટ ગ્રામીણ અર્થતંત્રની નવી ધરી બની ચૂક્યો છે?

જવાબ: સંપૂર્ણપણે, આ માત્ર એક ઔદ્યોગિક એકમ નથી, પરંતુ આત્મનિર્ભર ગ્રામીણ અર્થતંત્રનું જીવંત ઉદાહરણ છે. અમારા આ પ્લાન્ટમાં 62 સ્થાનિક યુવાનોને સીધો રોજગાર મળ્યો છે, જ્યારે 1,230 થી વધુ લોકો પરોક્ષ રીતે આની સાથે જોડાયેલા છે. આસપાસના ગામડાઓના લોકો ટ્રેક્ટર-ટ્રોલીઓથી કાચા માલની હેરફેર કરે છે. ખાંડ મિલોમાંથી મેલી લાવવા પર તેમને પ્રતિ ચક્કર 3,000 રૂપિયા મળે છે. ઘણા ગ્રામીણ છાણ એકઠું કરીને પ્લાન્ટ સુધી પહોંચાડવાનું કામ પણ કરી રહ્યા છે. આનાથી સ્થાનિક ખેડૂતો, વાહન ચાલકો અને પશુપાલકોને કમાણીનો એક નવો સ્ત્રોત મળ્યો છે.

પ્રશ્ન: સરકારી તેલ કંપનીઓ પાસેથી ચુકવણીની શું સ્થિતિ છે? શું પ્લાન્ટ ચલાવવો આર્થિક રીતે લાભકારી છે?

જવાબ: કેન્દ્ર સરકારે આ વ્યવસ્થા માટે મુખ્ય ગેસ ઉપક્રમને સંયોજક એજન્સી બનાવ્યું છે. પ્લાન્ટમાં ઉત્પાદિત ગેસને લગભગ 250 બારના દબાણ પર વિશેષ સિલિન્ડરોમાં ભરીને શાહજહાંપુરના પિપરોલા સ્થિત વિતરણ કેન્દ્ર અને આસપાસના પંપો સુધી મોકલવામાં આવે છે. લોનની હપ્તા ચૂકવ્યા પછી પણ યોગ્ય લાભ મળે છે.

પ્રશ્ન: શું ગેસને સીધી મુખ્ય પાઇપલાઇન ગ્રીડ સાથે, જોડવાની વ્યવસ્થા જમીન પર અમલમાં આવી ચૂકી છે?

જવાબ: પ્લાન્ટમાં ઉત્પાદિત ગેસને ઉચ્ચ દબાણ પર સિલિન્ડરોમાં ભરીને શાહજહાંપુરના પિપરોલા સ્થિત વિતરણ કેન્દ્ર મોકલવામાં આવે છે. ત્યાં દબાણ સંતુલિત કરીને ગેસને નગર ગેસ વિતરણની મુખ્ય પાઇપલાઇનમાં શામેલ કરવામાં આવે છે. આ પછી આ ગેસ વિવિધ જિલ્લાઓમાં ઔદ્યોગિક એકમો, વાહનો અને ઘરેલું ઉપયોગ માટે પહોંચાડવામાં આવે છે.

પ્રશ્ન: રાસાયણિક ખાતરો પર ઉપલબ્ધ છૂટ સામે પ્લાન્ટમાંથી નીકળતી જૈવિક ખાતરને ખેડૂતો શા માટે અપનાવી રહ્યા છે?

જવાબ: આ અમારા પ્લાન્ટનો સૌથી ક્રાંતિકારી અને લાભકારી પાસું છે. ગેસ ઉત્પાદન પછી ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળી જૈવિક ખાતર અને કુદરતી ગંધક પ્રાપ્ત થાય છે. આ ખાતરના ઉપયોગથી પાકની ગુણવત્તા અને ઉપજ વધવાની સાથે રાસાયણિક ખાતરો પર નિર્ભરતા ઘટે છે. આનાથી માટીની ફળદ્રુપતા જાળવી રાખવામાં અને સરકાર પર ખાતર સબસિડીનો બોજ ઓછો કરવામાં પણ મદદ મળે છે. હવે ખેડૂતો પોતે ખાતર લેવા પ્લાન્ટ પહોંચી રહ્યા છે.

પ્રશ્ન: કેન્દ્રની 'સતત યોજના અને રાજ્ય જૈવ-ઊર્જા નીતિનો મેદાની અનુભવ કેવો રહ્યો?

જવાબ: કેન્દ્ર સરકારની 'સતત' યોજના અને 'ગોવર્ધન' યોજના તથા ઉત્તર પ્રદેશ સરકારની જૈવ-ઊર્જા નીતિથી, આ ક્ષેત્રને પ્રોત્સાહન મળ્યું છે. શરૂઆતમાં નવી ટેકનોલોજીને કારણે જરૂરી પરવાનગીઓ લેવામાં સમય લાગ્યો, પરંતુ હવે પ્રક્રિયાઓ સરળ બની ગઈ છે અને નવા ઉદ્યોગસાહસિકોને સહયોગ મળી રહ્યો છે.

પ્રશ્ન: ઉત્પાદનને 3 ટનથી વધારીને 12 ટન પ્રતિદિન કરવામાં મુખ્ય પડકાર શું છે, મૂડી કે કાચો માલ?

જવાબ: પ્લાન્ટની ઉત્પાદન ક્ષમતા વધારવામાં સૌથી મોટો પડકાર કાચા માલની સતત ઉપલબ્ધતા છે. નાણાકીય સહાયની કોઈ મોટી સમસ્યા નથી. અમારું ધ્યાન ખેડૂતો અને ખાંડ મિલો સાથે પુરવઠા વ્યવસ્થા મજબૂત કરવા પર છે, જેથી 12 ટન પ્રતિદિન ઉત્પાદનના લક્ષ્ય પર પહોંચ્યા પછી પણ કાચા માલની અછત ન થાય. અમારા વ્યવહારિક અનુભવ અનુસાર સૌથી મુખ્ય વિષય હંમેશા કાચા માલની સુલભ અને સતત ઉપલબ્ધતા જ રહે છે.

હિન્દુસ્થાન સમાચાર / પ્રશાંત શેખર / પવન કુમાર

હિન્દુસ્થાન સમાચાર / માધવી વ્યાસ