નવી દિલ્હી, 30 ઓક્ટોબર (હિ.સ.). મૂલ્યવર્ધન અને આધુનિક ટેકનોલોજીથી માત્ર દેશના માછીમારોની આવક જ નહીં વધે, પરંતુ ઉત્પાદનથી બજાર સુધી પરિવર્તન આવશે અને મત્સ્ય ક્ષેત્રનું સ્વરૂપ પણ બદલાશે. એટલે કે, ભારતનો મત્સ્યપાલન ક્ષેત્ર હવે પરંપરાગત માછલી ઉત્પાદનની સીમાઓથી આગળ વધીને બજારલક્ષી ઉદ્યોગસાહસિકતાના નવા યુગમાં પ્રવેશી રહ્યો છે.

ખાદ્ય અને પોષણ સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવા, ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં રોજગાર વધારવા, માછીમારો અને મત્સ્યપાલકોની આવકમાં વૃદ્ધિ કરવા તથા દરિયાઈ ખાદ્ય ઉત્પાદનોની નિકાસને પ્રોત્સાહન આપવામાં આ ક્ષેત્ર મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી રહ્યું છે. સરકારની વિવિધ યોજનાઓ, માળખાકીય સુવિધાઓમાં રોકાણ અને ટેકનોલોજીકલ નવીનતાઓના પરિણામે મત્સ્ય ક્ષેત્રની સંપૂર્ણ મૂલ્ય શૃંખલામાં પરિવર્તન જોવા મળી રહ્યું છે.

મત્સ્ય વિભાગે શુક્રવારે એક નિવેદનમાં જણાવ્યું હતું કે, માછલી ઉત્પાદનની સાથે-સાથે હવે તેના પ્રોસેસિંગ, પેકેજિંગ, બ્રાન્ડિંગ, સંગ્રહ અને વિપણન પર પણ વિશેષ ધ્યાન આપવામાં આવી રહ્યું છે. રેડી-ટુ-કુક અને રેડી-ટુ-ઈટ મત્સ્ય ઉત્પાદનોની વધતી માંગે મૂલ્યવર્ધન આધારિત વ્યવસાય માટે નવી તકો ખોલી છે. આનાથી ઉત્પાદકોને બહેતર બજાર અને યોગ્ય ભાવ મળવાની શક્યતાઓ વધી રહી છે. સાથે જ, ઉત્પાદનોની ગુણવત્તા, સંગ્રહ અવધિ અને બજાર સુધી પહોંચમાં સુધારો થવાથી પાક પછીના નુકસાનને ઘટાડવામાં પણ મદદ મળી રહી છે.

મત્સ્ય ક્ષેત્રના વિકાસને ગતિ આપવા માટે કેન્દ્ર સરકારે વર્ષ 2015 થી જાહેર રોકાણમાં નોંધપાત્ર વૃદ્ધિ કરી છે. નીલી ક્રાંતિ યોજના, મત્સ્યપાલન અને જળચર કૃષિ અવસંરચના વિકાસ નિધિ (એફઆઈડીએફ), પ્રધાનમંત્રી મત્સ્ય સંપદા યોજના (પીએમએમએસવાય), પ્રધાનમંત્રી મત્સ્ય સમૃદ્ધિ સહ-યોજના (પીએમ-એમકેએસએસવાય) અને કિસાન ક્રેડિટ કાર્ડ (કેસીસી) જેવી યોજનાઓ દ્વારા કુલ 39,272 કરોડ રૂપિયાની રકમ પ્રતિબદ્ધ કરવામાં આવી છે.

આ યોજનાઓનો ઉદ્દેશ્ય માછલી ઉત્પાદન વધારવાની સાથે-સાથે આધુનિક માળખાકીય સુવિધાઓનો વિકાસ કરવો, પાક પછીના વ્યવસ્થાપનને મજબૂત બનાવવું અને રોજગારની નવી તકો ઊભી કરવાનો છે. આ પહેલોથી દેશભરના 74.66 લાખ માછીમારો અને મત્સ્યપાલકોની આજીવિકાને ટેકો મળી રહ્યો છે.

મત્સ્ય ઉત્પાદનોને સુરક્ષિત અને ગુણવત્તાયુક્ત રીતે બજાર સુધી પહોંચાડવા માટે પરિવહન અને લોજિસ્ટિક્સ સુવિધાઓના વિસ્તરણ પર વિશેષ ભાર મૂકવામાં આવી રહ્યો છે. આ અંતર્ગત 3,393.85 કરોડ રૂપિયાના રોકાણથી માછલી પરિવહન પ્રણાલીઓ, જથ્થાબંધ અને છૂટક બજારો, ફિશ કિયોસ્ક, ફીડ મિલ, આઇસ પ્લાન્ટ, કોલ્ડ સ્ટોરેજ અને મૂલ્યવર્ધિત ઉદ્યોગ એકમો સહિત 46,500 સુવિધાઓનો વિકાસ કરવામાં આવ્યો છે.

આ ઉપરાંત, પાંચ આધુનિક અને સ્માર્ટ માછલી બજારો વિકસાવવામાં આવી રહ્યા છે. તેમાં અદ્યતન સૂચના પ્રૌદ્યોગિકી, હરિત ટેકનોલોજી અને આધુનિક લોજિસ્ટિક્સ પ્રણાલીઓને એકીકૃત કરવામાં આવી રહી છે. આ બજારોથી લગભગ 15,900 રોજગારની તકો ઊભી થવાની અપેક્ષા છે. બહેતર કોલ્ડ ચેઇન વ્યવસ્થાથી માછલીની ગુણવત્તા જાળવી રાખવામાં, બગડવાની શક્યતા ઘટાડવામાં અને ઉત્પાદકોને મોટા બજારો સાથે જોડવામાં મદદ મળશે.

મત્સ્યપાલન ક્ષેત્રમાં ટેકનોલોજીકલ નવીનતાઓ પણ ઝડપથી પોતાનું સ્થાન બનાવી રહી છે. ઉદ્યોગો અને મત્સ્યપાલકો દ્વારા કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા (એઆઈ), ઇન્ટરનેટ ઓફ થિંગ્સ (આઈઓટી), બ્લોકચેન, ડ્રોન અને સ્માર્ટ કોલ્ડ ચેઇન જેવી ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ વધારવામાં આવી રહ્યો છે.

આ ટેકનોલોજીની મદદથી માછલીપાલનમાં પાણીની ગુણવત્તાનું નિરીક્ષણ, ઉત્પાદન વ્યવસ્થાપન, રોગોની ઓળખ, ઉત્પાદનોની ટ્રેસેબિલિટી અને સપ્લાય ચેઇનનું નિરીક્ષણ બહેતર બનાવવામાં આવી રહ્યું છે. ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ અને મોબાઇલ આધારિત વિપણનથી ઉત્પાદકોને સીધા ગ્રાહકો અને બજારો સુધી પહોંચવાની તક મળી રહી છે. આનાથી વચેટિયાઓ પર નિર્ભરતા ઘટાડવા અને ઉત્પાદનોનો બહેતર ભાવ મેળવવાની શક્યતાઓ પણ વધી રહી છે.

મૂલ્યવર્ધન આધારિત ઉદ્યોગોના વિસ્તરણ માટે ગુણવત્તાયુક્ત કાચા માલની નિયમિત ઉપલબ્ધતા આવશ્યક છે. આને ધ્યાનમાં રાખીને માછલીઓની આનુવંશિક ગુણવત્તામાં સુધારા માટે પહેલ કરવામાં આવી રહી છે. તેનો ઉદ્દેશ્ય ઝડપથી વૃદ્ધિ પામતી, રોગપ્રતિકારક શક્તિથી યુક્ત અને સ્થાનિક પરિસ્થિતિઓને અનુકૂળ બહેતર ઉત્પાદકતા ધરાવતી પ્રજાતિઓનો વિકાસ કરવાનો છે.

આ પહેલ અંતર્ગત ટ્રાઉટ, ઝીંગા, કાટલા, રોહુ, તિલાપિયા, પંગાસિયસ, સીબાસ અને સ્કેમ્પી જેવી ઉચ્ચ મૂલ્ય ધરાવતી પ્રજાતિઓના ઉત્પાદનને પ્રોત્સાહન આપવા પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે. બહેતર નસલોથી ઘરેલું બજાર, પ્રોસેસિંગ ઉદ્યોગ અને નિકાસ ક્ષેત્ર માટે ગુણવત્તાયુક્ત કાચા માલની ઉપલબ્ધતા વધવાની અપેક્ષા છે. આનાથી મત્સ્યપાલકોની ઉત્પાદકતા અને નફાકારકતામાં સુધારાની સાથે મૂલ્યવર્ધન આધારિત ઉદ્યોગોને પણ મજબૂતી મળશે.

નાના માછીમારો અને મત્સ્યપાલકોને સંગઠિત કરીને તેમને મોટા બજારો સાથે જોડવા માટે સામૂહિક ઉદ્યોગ મોડેલને પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવી રહ્યું છે. વિભાગ દ્વારા અત્યાર સુધીમાં 2,195 મત્સ્ય કિસાન ઉત્પાદક સંગઠનો (એફએફપીઓ) ની રચનામાં સહયોગ આપવામાં આવ્યો છે.

આ સંગઠનો દ્વારા નાના ઉત્પાદકો પોતાનું ઉત્પાદન એકત્રિત કરી શકે છે, સંસાધનોનો સહિયારો ઉપયોગ કરી શકે છે અને પ્રોસેસિંગ, બ્રાન્ડિંગ તથા વિપણન જેવી પ્રવૃત્તિઓમાં સામૂહિક રીતે ભાગ લઈ શકે છે. ઘણા એફએફપીઓ ને ઓપન નેટવર્ક ફોર ડિજિટલ કોમર્સ (ઓએનડીસી) સાથે પણ જોડવામાં આવ્યા છે, જેનાથી તેમના માટે ડિજિટલ બજારો સુધી પહોંચવાના નવા રસ્તાઓ ખુલ્યા છે.

વળી, પીએમ-એમકેએસએસવાય હેઠળ એનસીડીસી, નાફેડ, એસએફએસી અને એનઈઆરએએમએસી જેવી મધ્યસ્થી એજન્સીઓના સહયોગથી 5,500 મત્સ્ય સહકારી સમિતિઓને એફએફપીઓ તરીકે કાર્ય કરવા માટે મજબૂત કરવામાં આવી રહી છે. આનાથી નાના ઉત્પાદકોની સામૂહિક સોદાબાજી ક્ષમતા વધારવામાં અને તેમને આધુનિક મૂલ્ય શૃંખલાઓ સાથે જોડવામાં મદદ મળશે.

મત્સ્ય ક્ષેત્રમાં મૂલ્યવર્ધને મહિલાઓ માટે રોજગાર અને સ્વરોજગારની નવી તકો ઊભી કરી છે. ખાસ કરીને માછલી સૂકવવા, અથાણાં, પાપડ, સ્મોક્ડ ફિશ, ફિશ પાઉડર, પેકેજિંગ અને છૂટક વેચાણ જેવા કાર્યોમાં મહિલાઓની ભાગીદારી વધી રહી છે. પ્રધાનમંત્રી મત્સ્ય સંપદા યોજના હેઠળ છેલ્લા પાંચ વર્ષમાં 1.28 લાખથી વધુ મહિલા લાભાર્થીઓના હિતમાં 4,155 કરોડ રૂપિયાથી વધુના પ્રોજેક્ટ્સને મંજૂરી આપવામાં આવી છે. તેમાં કેન્દ્ર સરકારનો હિસ્સો 1,572 કરોડ રૂપિયા છે.

મોબાઇલ ફિશ વેન્ડિંગ એકમો અને નાના પ્રોસેસિંગ ઉદ્યોગો દ્વારા દરિયાકાંઠાના, આંતરદેશીય અને પૂર્વોત્તર રાજ્યોની મહિલાઓને આજીવિકાની નવી તકો મળી રહી છે. આનાથી માત્ર તેમની આર્થિક ભાગીદારી જ મજબૂત નથી થઈ રહી, પરંતુ સસ્તું અને પ્રોટીનથી ભરપૂર મત્સ્ય ઉત્પાદનોની ઉપલબ્ધતા વધવાથી પોષણ સુરક્ષાને પણ સમર્થન મળી રહ્યું છે.

ભારતનો મત્સ્યપાલન ક્ષેત્ર હવે ઉત્પાદન વધારવાની સાથે-સાથે સંપૂર્ણ મૂલ્ય શૃંખલાને મજબૂત બનાવવાની દિશામાં આગળ વધી રહ્યો છે. પ્રોસેસિંગ, કોલ્ડ ચેઇન, આધુનિક પરિવહન, ડિજિટલ વિપણન, ટેકનોલોજીકલ નવીનતા અને ઉદ્યોગસાહસિકતામાં રોકાણ આ પરિવર્તનના મુખ્ય આધાર બની રહ્યા છે. આ પરિવર્તનને પ્રોસેસિંગ, લોજિસ્ટિક્સ, કોલ્ડ-ચેઇન અવસંરચના, ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ અને ઉદ્યોગસાહસિકતામાં કરવામાં આવી રહેલા રોકાણોથી સમર્થન મળી રહ્યું છે.

પીએમએમએસવાય, પીએમ-એમકેએસએસવાય, એફઆઈડીએફ અને કેસીસી ના સંકલિત અમલીકરણથી આ ક્ષેત્ર લણણી પછી થતા નુકસાનને ઘટાડવા, મૂલ્યવર્ધિત દરિયાઈ ખાદ્ય ઉત્પાદનોની નિકાસનું વિસ્તરણ કરવા, માછીમારોની આવક વધારવા, મહિલાઓના નેતૃત્વવાળા ઉદ્યોગોને પ્રોત્સાહિત કરવા અને ગ્રામીણ રોજગારની તકો ઊભી કરવાની દિશામાં બહેતર સ્થિતિમાં છે.

ભારતીય મત્સ્યપાલન ક્ષેત્રનું ભવિષ્ય માત્ર વધુ માછલી ઉત્પાદન પર જ નિર્ભર નહીં રહે, પરંતુ નવીનતા, પરિવહન, પ્રોસેસિંગ અને સતત બજાર વિકાસ દ્વારા માછીમારો અને મત્સ્યપાલકોને ગ્રાહકો સાથે જોડતી લવચીક અને બજારલક્ષી મૂલ્ય શૃંખલાઓના નિર્માણ પર નિર્ભર રહેશે.

હિન્દુસ્થાન સમાચાર / રામાનુજ શર્મા / પવન કુમાર

હિન્દુસ્થાન સમાચાર / માધવી વ્યાસ