ભારતીય રાજનીતિનું આખરે બ્રહ્માસ્ત્ર શું છે? કોઈ સૂત્ર, કોઈ રેલી કે પછી કોઈ મોટો ચહેરો?

યજુવેન્દ્ર દુબેના પુસ્તક 'પન્ના પ્રમુખ : બૂથ સે વિજય તક'નો જવાબ છે – મતદાર યાદીના એક પાનાની જવાબદારી નિભાવતો કાર્યકર એટલે કે પન્ના પ્રમુખ.

પન્ના પ્રમુખ પોતાના પાનામાં સમાવિષ્ટ દરેક મતદાર અને પરિવારને નામથી ઓળખે છે. તે તેમના ઘરે જાય છે, તેમની સમસ્યાઓ સાંભળે છે અને તેમની સાથે સતત સંપર્કમાં રહે છે. આ જ કારણ છે કે મતદાનના ઘણા સમય પહેલાં જ તેને ખબર પડી જાય છે કે કોણ પક્ષની સાથે છે, કોણ નારાજ છે અને કોણ હજુ દ્વિધામાં છે. આવા હજારો પન્ના પ્રમુખો પાસેથી મળતી માહિતી જ્યારે સંગઠનના ઉચ્ચ સ્તર સુધી પહોંચે છે, ત્યારે પક્ષને ચૂંટણીના માહોલની જમીની હકીકત ઘણીવાર એક્ઝિટ પોલ પહેલાં જ જાણવા મળી જાય છે. આ જ આ વ્યવસ્થાની વાસ્તવિક તાકાત છે.

આ પુસ્તક પાંચ અધ્યાય અને એક ઉપસંહારમાં વિભાજિત છે. પ્રથમ અધ્યાયમાં બૂથની શક્તિ, બૂથ અધ્યક્ષ, આદર્શ પન્ના પ્રમુખનું આચરણ, પ્રથમ સંપર્ક, સેવા તેમજ યુવાનો, મહિલાઓ અને વરિષ્ઠ મતદારો સાથે સંવાદ જેવા વિષયો પર ચર્ચા કરવામાં આવી છે. 'સાંભળવું પણ એક કળા છે' જેવા શીર્ષકો દર્શાવે છે કે લેખક મતદારો સાથેના સંપર્કને માત્ર મત માગવાની પ્રક્રિયા નહીં, પરંતુ વિશ્વાસ નિર્માણની એક મહત્વપૂર્ણ પ્રક્રિયા માને છે.

બીજા અધ્યાયમાં ગુજરાતના પ્રયોગો, નવસારીના મહાપ્રયોગ અને ત્યારબાદ મહારાષ્ટ્ર, પશ્ચિમ બંગાળ તથા વારાણસી સુધી આ વ્યવસ્થાના વિસ્તરણનો ઇતિહાસ રજૂ કરવામાં આવ્યો છે. ત્રીજા અધ્યાયમાં પન્ના સમિતિની રચના, યોગ્ય સભ્યોની પસંદગી, બિહારનું બદલાતું રાજકીય ગણિત અને એન્ટી-ઇન્કમ્બન્સી (સત્તાવિરોધી લહેર) વચ્ચે પન્ના પ્રમુખની ભૂમિકા વિશે ચર્ચા કરવામાં આવી છે.

ચોથા અધ્યાયમાં મહિલાઓ, Gen Z, દિવ્યાંગો, વરિષ્ઠ નાગરિકો અને સરકારી યોજનાઓના લાભાર્થી મતદારો સુધી પહોંચવા તેમજ મતદાન બાદ પણ સંગઠનની જવાબદારી અને કસોટી જેવા પ્રશ્નો ઉઠાવવામાં આવ્યા છે. પાંચમા અધ્યાયમાં ડિજિટલ યુગમાં ફેક ન્યૂઝ, વોટ્સએપ ગ્રૂપ અને ડેટા મેનેજમેન્ટ જેવા પડકારોને આવરી લેવામાં આવ્યા છે. જ્યારે ઉપસંહારમાં સરળ એપ, નમો એપ અને મિસ્ડ કોલ દ્વારા સભ્યપદ મેળવવા જેવી સુવિધાઓનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે.

યજુવેન્દ્ર દુબે હિન્દી પત્રકારત્વ, લેખન અને સામાજિક-રાજકીય ક્ષેત્ર સાથે સંકળાયેલા લેખક તથા સંપાદક છે. તેઓ ભારતની એકમાત્ર બહુભાષી સમાચાર એજન્સી હિન્દુસ્થાન સમાચાર સાથે પણ જોડાયેલા છે. નાગરિક ઇન્ટર કોલેજ, જંઘઈ, જૌનપુરમાંથી શિક્ષણ પ્રાપ્ત કર્યા બાદ તેઓ અલ્હાબાદ યુનિવર્સિટી પહોંચ્યા, જ્યાંથી વિદ્યાર્થી રાજકારણ દ્વારા તેમના જાહેર જીવનની શરૂઆત થઈ હતી. અખિલ ભારતીય વિદ્યાર્થી પરિષદ સાથેનો તેમનો જોડાણ અને વિદ્યાર્થી સંઘની ચૂંટણીનો અનુભવ પણ તેમની કારકિર્દીનો મહત્વપૂર્ણ હિસ્સો રહ્યો છે.

ઉત્તર પ્રદેશના અગ્રણી અખબારોમાં પત્રકારત્વ કર્યા બાદ તેમણે સુરતમાં હિન્દી દૈનિક 'સુરત દર્પણ'ની સ્થાપના કરી, જેના તેઓ સંપાદક છે. વર્ષ 2004થી ભાજપના સંગઠનમાં સક્રિય રહીને તેમણે બૂથ, પન્ના અને કાર્યકર આધારિત વ્યવસ્થાને નજીકથી નિહાળી છે. પૂર્વ નગરસેવક તરીકે જનપ્રતિનિધિત્વનો અનુભવ પણ તેમની પાસે છે. વારાણસીમાં પન્ના પ્રમુખ અને પેજ સમિતિના કાર્યનો અનુભવ તેમના સંગઠનાત્મક જીવનનો મહત્વપૂર્ણ ભાગ રહ્યો છે.

'લેખકની વાત'માં તેઓ જણાવે છે કે જ્યારે તેઓ નવરચિત વોર્ડમાંથી નગરસેવક પદના ઉમેદવાર બન્યા, ત્યારે ઘર-ઘર સંપર્ક અને કાર્યકરોના મજબૂત નેટવર્કના આધારે તેમને વિજય પ્રાપ્ત થયો હતો. આ અનુભવથી તેમનો એ વિશ્વાસ વધુ મજબૂત બન્યો કે ચૂંટણી માત્ર લોકપ્રિયતાના આધારે નહીં, પરંતુ સુવ્યવસ્થિત સંગઠન અને સતત જનસંપર્કના આધારે જીતવામાં આવે છે.

આ પુસ્તકની સૌથી મોટી વિશેષતા તેની વ્યવહારિકતા છે. બે દાયકાના સંગઠનાત્મક અનુભવના આધારે લખાયેલા આ પુસ્તકમાં રજૂ થયેલી વિગતોમાં જમીની વાસ્તવિકતા અને પ્રમાણિકતા જોવા મળે છે. ભાષા સરળ છે અને રજૂઆત કાર્યકરકેન્દ્રિત છે. 'બિહારમાં પાનાનું બદલાતું ગણિત' અથવા 'જ્યારે કોઈ કાર્યકર નિષ્ક્રિય થઈ જાય' જેવા વિષયો દર્શાવે છે કે આ પુસ્તક માત્ર આદર્શોની વાત કરતું નથી, પરંતુ સંગઠનમાં રોજબરોજ ઊભા થતા વ્યવહારિક પડકારોનો પણ પરિચય કરાવે છે.

રાજનીતિશાસ્ત્ર અને લોકપ્રશાસનના વિદ્યાર્થીઓ, સંશોધકો તેમજ રાજકીય કાર્યકરો માટે આ પુસ્તક ચૂંટણી વ્યવસ્થાપનના સૂક્ષ્મ પાસાઓને સમજવા માટે ઉપયોગી સાબિત થઈ શકે છે.

લેખકે પુસ્તકની પ્રસ્તાવનામાં સ્પષ્ટ કર્યું છે કે તેમનો હેતુ કોઈ એક વ્યવસ્થાનો મહિમા કરવાનો નથી, પરંતુ તેની પાછળ રહેલી સંગઠનાત્મક કાર્યસંસ્કૃતિને સમજવાનો છે. તેમ છતાં, આ પુસ્તક મુખ્યત્વે સંગઠનની આંતરિક દૃષ્ટિએ લખાયું છે. તેમાં તુલનાત્મક વિશ્લેષણ, આંકડાકીય વિગતો અને વિવેચનાત્મક દૃષ્ટિકોણનો વધુ સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હોત તો આ પુસ્તક શૈક્ષણિક દૃષ્ટિએ વધુ સશક્ત બની શક્યું હોત.

એકંદરે, 'પન્ના પ્રમુખ' સંગઠનની શક્તિ અને સંવાદની સંસ્કૃતિને સમજવાનો એક સરળ અને રસપ્રદ પ્રયાસ છે. આ પુસ્તક યાદ અપાવે છે કે મોટી જીતનો પાયો ઘણીવાર નાની-નાની જવાબદારીઓ નિભાવતા કાર્યકરોના પરિશ્રમ પર ટકેલો હોય છે. પુસ્તકના સમર્પણ પૃષ્ઠમાં પણ લેખકે આ જ ભાવ વ્યક્ત કર્યો છે કે દરેક વિજયનો પાયો એવા અસંખ્ય કાર્યકરોના પરિશ્રમ પર ટકેલો હોય છે, જેમનાં નામ ક્યાંય નોંધાતાં નથી.

પુસ્તકનું નામ: 'પન્ના પ્રમુખ : બૂથ સે વિજય તક'

લેખક: યજુવેન્દ્ર દુબે

પ્રકાશક: બ્લૂ રોઝ પબ્લિશર્સ

પાનાં: 180

સમીક્ષક: પ્રો. ભરત ઠાકોર (સુરત સ્થિત વીર નર્મદ દક્ષિણ ગુજરાત યુનિવર્સિટીના પત્રકારત્વ અને જનસંચાર વિભાગના અધ્યક્ષ.)

---------------

હિન્દુસ્થાન સમાચાર / અભિષેક બારડ