- કોટેશ્વર શર્મા, કેન્દ્રીય સંયુક્ત મહાસચિવ, વીએચપી સાથે વિશેષ મુલાકાત

ડૉ. મયંક ચતુર્વેદી

ભોપાલ, નવી દિલ્હી, 28 સપ્ટેમ્બર (હિ.સ.) વિશ્વ હિન્દુ પરિષદ (વી.એચ.પી.) એ, હિન્દુ મંદિરોના વ્યવસ્થાપન પર સરકારના નિયંત્રણનો વિરોધ કર્યો છે અને મંદિરની ભેટ અને અન્ય આવકને સરકારી આવક તરીકે ગણવાનું અયોગ્ય ગણાવ્યું છે. વીએચપીએ કહ્યું છે કે, મંદિરોમાંથી એકત્ર કરવામાં આવેલા નાણાંનો ઉપયોગ ગુરુકુલ, વેદપાઠશાળા, ગૌશાળા, હોસ્પિટલ અને ગરીબ સમાજની સેવાના રૂપમાં સનાતન ધર્મ અને સમાજના ઉત્થાન માટે થવો જોઈએ અને આ માટે વીએચપી કાનૂની લડાઈ પણ લડશે.

ભોપાલમાં તેમના રોકાણ દરમિયાન હિન્દુસ્થાન સમાચાર સાથેની એક વિશેષ મુલાકાતમાં, વિહિપના કેન્દ્રીય સંયુક્ત મહાસચિવ કોટેશ્વર શર્માએ મંદિરો પર સરકારી નિયંત્રણથી માંડીને ધર્માંતરણ વિરોધી કાયદાઓ, આદિવાસી વિસ્તારોમાં 'ઘર વાપસી', જાતિ ભેદભાવ, પૂજારી તાલીમ, બાળ સંસ્કાર કેન્દ્રો, ગોત્ર અને વંશની સુરક્ષા અને તીર્થયાત્રા અને પ્રવાસનમાં તફાવતો જેવા મુદ્દાઓ પર વિહિપના વલણ વિશે વિસ્તૃત માહિતી આપી હતી.

સંગઠનની પ્રાથમિકતાઓ પર ચર્ચા કરતા વીએચપીના કેન્દ્રીય સંયુક્ત મહાસચિવએ કહ્યું કે, સંગઠનનો ભાર હિંદુ સમાજના સંગઠન, સામાજિક સંવાદિતા, સંસ્કાર અને ધાર્મિક સ્થળોની સ્વાયત્તતા સંબંધિત મુદ્દાઓ પર છે. તેઓ કહે છે કે અશોક સિંઘલજીની જન્મ શતાબ્દી 27 સપ્ટેમ્બર 2026થી શરૂ થઈ છે. વીએચપી આને વિસ્તરણના વર્ષ તરીકે જુએ છે અને દરેક બ્લોક અને સંવેદનશીલ ગામમાં સતસંગ મંડળોનો વિસ્તાર કરવાના લક્ષ્ય સાથે આગળ વધી રહ્યું છે.

પ્રશ્નઃ વી. એચ. પી. સરકારના મંદિરોના વ્યવસ્થાપન અંગે પ્રશ્નો ઉઠાવે છે. તમિલનાડુ સરકારના આંકડા અનુસાર, હિંદુ અને જૈન ધાર્મિક સંસ્થાઓની સંખ્યા 46,338 છે. આટલા મોટા ધાર્મિક સંસ્થાકીય માળખાના સંદર્ભમાં વીએચપી કેવા પ્રકારની વ્યવસ્થા ઇચ્છે છે?

જવાબઃ અમારો મૂળભૂત પ્રશ્ન એ છે કે હિંદુ મંદિરો હિંદુઓ માટે શ્રદ્ધાનું કેન્દ્ર છે, સરકાર માટે આવકના સ્ત્રોત નથી. સરકારનું કામ શાસન કરવાનું છે, મંદિરોનું ધાર્મિક રીતે સંચાલન કરવાનું નહીં. અમે ઇચ્છીએ છીએ કે હિંદુ સમાજને પણ તેના ધાર્મિક સ્થળો સ્વતંત્ર રીતે ચલાવવાનો બંધારણીય અધિકાર મળે. વીએચપી, સંતો, ન્યાયશાસ્ત્રીઓ અને પ્રબુદ્ધ સમાજ સાથે મળીને આ વિષય પર દેશવ્યાપી જન જાગરણનું આયોજન કરી રહ્યું છે અને કેન્દ્રીય કાયદાની માંગ કરી રહ્યું છે. મંદિરોની સંખ્યા જેટલી મોટી હશે, તેમની સાથે સંકળાયેલા કરોડો ભક્તોની આસ્થા અને ધાર્મિક અધિકારોનો પ્રશ્ન તેટલો જ મોટો હશે.

પ્રશ્નઃ મંદિરોની આવકના ઉપયોગને લઈને પણ ઘણીવાર વિવાદો ઉભા થાય છે. વીએચપીનું કહેવું છે કે મંદિરોમાંથી થતી આવક ધાર્મિક અને સામાજિક કાર્યો તરફ જવી જોઈએ. શું તમે આ માટે કોઈ સ્પષ્ટ મોડલ રજૂ કરો છો?

જવાબઃ અમારો સ્પષ્ટ મત છે કે મંદિરોના દરેક પૈસાનો ઉપયોગ સનાતન ધર્મ અને સમાજના ઉત્થાન માટે થવો જોઈએ. ગુરુકુલ, વેદપાઠશાળાઓ, ગોશાળાઓ, દવાખાનાઓ અને ગરીબ સમાજની સેવા જેવા કાર્યો મંદિરો દ્વારા કરી શકાય છે. જો મંદિરો સમાજની આસ્થાથી ચાલે છે, તો તેમની આવકનો ઉપયોગ પણ સમાજ અને ધર્મની જરૂરિયાતો અનુસાર થવો જોઈએ. અમે આ મુદ્દે કાનૂની લડાઈ પણ લડી રહ્યા છીએ અને સમાજમાં જાગૃતિ લાવી રહ્યા છીએ.

પ્રશ્નઃ ધર્માંતરણના મુદ્દા પર માહિતી એ છે કે 2025 સુધીમાં 11 રાજ્યોમાં ધર્માંતરણને નિયંત્રિત કરતા કાયદા હતા. તો પછી વી. એચ. પી. ને આખા દેશ માટે અલગ કેન્દ્રીય કાયદાની જરૂર કેમ લાગે છે?

જવાબઃ અમારું માનવું છે કે જુદા જુદા રાજ્યોમાં જુદા જુદા કાયદાઓ હોવાને કારણે પરિસ્થિતિ એકસમાન બનતી નથી. છેતરપિંડી, છેતરપિંડી, ભય અથવા પ્રલોભન દ્વારા થતા ધર્માંતરણ (ધર્મસ્થળ) ને રોકવા માટે સમગ્ર દેશમાં એકસમાન અને કડક કેન્દ્રીય કાયદો હોવો જોઈએ. કેટલાક રાજ્યોએ કાયદાઓ બનાવ્યા છે, પરંતુ અમારો અનુભવ એ છે કે જ્યાં કાયદાઓ પ્રમાણમાં નબળા છે, ત્યાં આવી પ્રવૃત્તિઓ માટે જગ્યા છે, તેથી અમે કેન્દ્ર સરકાર પાસેથી રાષ્ટ્રીય સ્તરે કાયદાની માંગ કરીએ છીએ.

પ્રશ્નઃ વી.એચ.પી. ની ભાષામાં 'ઘર વાપસી' એટલે 'મૂળ સનાતન ધર્મ તરફ પાછા ફરવું'. આદિવાસી વિસ્તારોમાં આ અભિયાનનું વાસ્તવિક સ્વરૂપ શું છે અને તેનો કેટલો વિસ્તાર થયો છે?

જવાબઃ અમારા માટે 'ઘર વાપસી નો અર્થ કોઈ વ્યક્તિ પર દબાણ લાવવાનો નથી. અમે કહીએ છીએ કે જે લોકોએ ભૂતકાળમાં સંજોગો, ભય અથવા પ્રલોભનને કારણે તેમની મૂળ પરંપરાઓથી અલગ થવું પડ્યું હતું તેમને તેમના મૂળ સાથે જોડાવાની તક મળવી જોઈએ. આદિવાસી વિસ્તારોમાં વીએચપી શિક્ષણ, દવા અને સેવા દ્વારા પણ કામ કરી રહી છે. અમારા મતે, હજારો પરિવારો સ્વેચ્છાએ તેમની મૂળ સનાતન પરંપરામાં પાછા ફર્યા છે. આ અભિયાન સેવા, જાગૃતિ અને આત્મગૌરવની ભાવના સાથે આગળ ધપાવવામાં આવી રહ્યું છે.

પ્રશ્નઃ વી.એચ.પી. ની નિર્ધારિત કામગીરીની દિશામાં સામાજિક સંવાદિતા અને અસ્પૃશ્યતા નાબૂદીને અગ્રણી સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે. 'એક કૂવો, એક મંદિર, એક સ્મશાન જેવા નારાઓ પાયાના સ્તરે કેવી રીતે લાગુ કરવામાં આવી રહ્યા છે?

જવાબઃ માત્ર નારા લગાવવાથી સામાજિક સંવાદિતા નહીં આવે. સંતો અને કાર્યકર્તાઓના માધ્યમથી સમાજના વિવિધ વર્ગો વચ્ચે સંપર્ક વધારવામાં આવી રહ્યો છે. સતસંગ મંડળોમાં સમ્રસ્તા ભોજ અને ધર્મની ચર્ચાઓ થાય છે. મંદિરો, જળ સ્ત્રોતો અને સ્મશાનભૂમિ જેવા સામાજિક જીવનના મુખ્ય કેન્દ્રોમાં ભેદભાવને સમાપ્ત કરવાનો અમારો પ્રયાસ છે. સનાતન સમાજમાં જન્મના આધારે ઉચ્ચ અને નીચી ભાવના હોવી જોઈએ નહીં.

પ્રશ્નઃ વી.એચ.પી. અર્ચક તાલીમને સામાજિક સંવાદિતા સાથે પણ જોડી રહી છે. શું આનો અર્થ એ છે કે સંસ્થા પરંપરાગત પુરોહિત પ્રણાલીમાં વ્યાપક પરિવર્તન તરફ કામ કરી રહી છે?

જવાબઃ અમે માનીએ છીએ કે પૂજારી બનવાનો આધાર માત્ર જન્મ જ નહીં, પરંતુ યોગ્યતા અને દીક્ષા પણ હોવી જોઈએ, તેથી અમે અનુસૂચિત જાતિઓ, જનજાતિઓ અને પછાત વર્ગના યુવાનોને તાલીમ કેન્દ્રો દ્વારા વૈદિક પૂજા, વિધિઓ અને વિધિઓમાં તાલીમ આપી રહ્યા છીએ. આ બે હેતુઓ પૂરા કરે છે. એક તરફ યોગ્ય પૂજારીઓ તૈયાર કરવામાં આવે છે અને બીજી તરફ જાતિના આધારે સમાજમાં સર્જાયેલું અંતર ઓછું થાય છે.

પ્રશ્નઃ વી.એચ.પી. અનુસાર, દેશમાં હજારો સતસંગ મંડળો સક્રિય છે. 2026ને તમે સંગઠનના વિસ્તરણનું વર્ષ ગણાવ્યું છે. આ વિસ્તરણ માટે કયા માપદંડ હશે? માત્ર સંખ્યા વધારવા માટે કે સામાજિક પરિણામ સુધી પહોંચવા માટે?

જવાબઃ સંખ્યાઓ મહત્વની છે, પરંતુ અમારું લક્ષ્ય માત્ર સંખ્યા વધારવાનું નથી. 2026માં, અમારો સંકલ્પ સતસંગ મંડલોને દરેક બ્લોક અને સંવેદનશીલ ગામડાઓમાં લઈ જવાનો છે. હાલમાં દેશભરમાં 35,000 થી વધુ સતસંગ મંડળો કાર્યરત છે. અમે તેમની સંખ્યા બમણી કરવા તરફ આગળ વધી રહ્યા છીએ. સતસંગનો હેતુ સંસ્કાર અને સેવાને સંસ્થા સાથે જોડવાનો છે. તેથી, મંડળની સફળતા માત્ર તેની બેઠકોની સંખ્યા દ્વારા જ નહીં પરંતુ સમાજમાં થયેલા ફેરફારો દ્વારા પણ જોવી જોઈએ.

પ્રશ્નઃ તમારા મતે, સતસંગ નશામુક્તિ, પરિવારોમાં સુધારો અને બાળકોમાં સંસ્કાર જેવા પરિણામો લાવ્યા છે. શું વી.એચ.પી. પણ આ દાવાઓને કોઈ વ્યવસ્થિત અભ્યાસ અથવા ડેટા દ્વારા નોંધે છે?

જવાબઃ અત્યારે અમારો ભાર સમુદાયમાં સીધા કામ કરવા પર છે. જ્યાં નિયમિત રીતે સતસંગ ચાલી રહ્યા છે, ત્યાં આપણે વ્યસનમાંથી છુટકારો મેળવવો, પારિવારિક સંબંધો સુધારવા અને બાળકોમાં સંસ્કાર વધારવા જેવા ફેરફારો જોયા છે. અમારો અનુભવ છે કે સતસંગ એક ધાર્મિક પ્રસંગ સુધી મર્યાદિત નથી. ત્યાં રાષ્ટ્ર, પરિવાર, બાળકોના સંસ્કાર અને સામાજિક સમસ્યાઓની પણ ચર્ચા કરવામાં આવે છે. આ ક્રિયાઓની અસર આગામી સમયમાં વધુ વ્યવસ્થિત રીતે નોંધવાની જરૂર છે.

પ્રશ્નઃ મોબાઇલ અને સોશિયલ મીડિયાના યુગમાં બાળકોને જોડવા એ એક મોટો પડકાર છે. વીએચપીએ બાળ સંસ્કાર કેન્દ્રોના વિસ્તરણની વાત કરી છે. ધ્યેય કેટલો વ્યાપક છે?

જવાબઃ અમારો પ્રયાસ બાલ સંસ્કાર કેન્દ્ર સાથે દરેક જિલ્લા કેન્દ્ર અને મુખ્ય ટાઉનશીપ સુધી પહોંચવાનો છે. તેનો હેતુ બાળકોને માત્ર ધાર્મિક વસ્તુઓ કહેવાનો નથી. યોગ, દેશભક્તોની જીવનકથાઓ, નૈતિક મૂલ્યો, પરિવાર પ્રત્યેની જવાબદારી અને સનાતન પરંપરાની વૈજ્ઞાનિક બાજુ પણ જણાવવામાં આવશે. અમે માનીએ છીએ કે સંસ્કારની શરૂઆત બાળપણથી થવી જોઈએ. મોબાઇલ અને સોશિયલ મીડિયાના યુગમાં પરિવાર અને સમાજની ભૂમિકા વધુ મહત્વપૂર્ણ બની ગઈ છે.

પ્રશ્નઃ શહેરીકરણને કારણે ગોત્ર, કુલદેવ અને વંશાવળી જેવી પરંપરાગત માહિતી નવી પેઢી માટે ખોવાઈ રહી છે. શું વીએચપી પાસે તેની જાળવણી માટે કોઈ નક્કર યોજના છે?

જવાબઃ 'કુટુંબ પ્રબોધન' દ્વારા અમે પરિવારોને તેમના વંશ, ગોત્ર અને કુળ પરંપરાનું દસ્તાવેજીકરણ કરવા માટે પ્રેરિત કરી રહ્યા છીએ. સદીઓથી વંશાવળી લખનારા જગા, રાવ અને ભટ જેવા પરંપરાગત સમુદાયોના દસ્તાવેજો પણ મહત્વપૂર્ણ છે. આની જાળવણી કરવી મહત્વપૂર્ણ છે, કારણ કે પરિવારના મૂળિયા માત્ર નામ અને અટક દ્વારા જ ઓળખાતા નથી. આવનારી પેઢીએ તેમના પરિવાર અને સાંસ્કૃતિક પરંપરાથી વાકેફ થવું જોઈએ.

પ્રશ્નઃ મંદિરોને પ્રવાસન સ્થળો તરીકે વિકસાવવા અને તેમને તીર્થસ્થાનો તરીકે જોવા વચ્ચે વીએચપી શું મૂળભૂત તફાવત માને છે?

જવાબઃ મંદિરો માત્ર મુલાકાત લેવાના સ્થળો નથી. તેઓ પૂજા, તપસ્યા અને આધ્યાત્મિક અભ્યાસના કેન્દ્રો છે. પ્રવાસનમાં સગવડ અને મનોરંજન અગ્રણી હોઈ શકે છે, જ્યારે તીર્થયાત્રામાં આદર, સંયમ, નિયમો અને સ્વ-પરિવર્તન અગ્રણી છે. તેથી, અમે ઇચ્છીએ છીએ કે પવિત્ર મંદિરોનો વિકાસ તેમની ધાર્મિક ગરિમા અનુસાર થાય. આધુનિક સુવિધાઓ હોવી જોઈએ, પરંતુ મંદિરની મૂળભૂત આધ્યાત્મિક ઓળખને અસર થવી જોઈએ નહીં.

પ્રશ્નઃ કાશી વિશ્વનાથ ધામ, મહાકાલી લોક અને વિંધ્યાચલ જેવા ધાર્મિક માર્ગો પર વિહિપ સકારાત્મક વલણ અપનાવે છે. શું ભવ્યતા અને આધ્યાત્મિકતા વચ્ચે પણ સંતુલન જાળવવાનું છે?

જવાબઃ હા ચોક્કસ. તીર્થયાત્રાનો વિકાસ ભક્તો માટે વધતી સુવિધાઓમાંની એક હોવી જોઈએ. ભવ્યતા પોતે જ ધ્યેય નથી. ગર્ભગૃહની પ્રાચીનતા, મૂળ પૂજા પ્રથાઓ, ધાર્મિક પરંપરાઓ અને આધ્યાત્મિક શાંતિ જાળવી રાખવી જોઈએ. અમારો સ્પષ્ટ મત છે કે વિકાસ એવો હોવો જોઈએ કે તે આધ્યાત્મિકતામાં વધારો કરે, તેને દબાવી ન દે.

પ્રશ્નઃ આ વર્ષ 2026ને વિહિપ દ્વારા અશોક સિંઘલના જન્મ શતાબ્દી વર્ષ તરીકે ઉજવવામાં આવી રહ્યું છે. શું વી.એચ.પી. આ પ્રસંગને માત્ર સ્મરણના વર્ષ તરીકે જુએ છે કે સંસ્થા માટે નવું લક્ષ્ય પણ નક્કી કરવામાં આવ્યું છે?

જવાબઃ આપણા માટે આ માત્ર યાદ કરવાનો પ્રસંગ નથી. અશોક સિંઘલજીનું જીવન હિંદુ સમાજના સંગઠન, સાંસ્કૃતિક જાગૃતિ અને હિંદુ આત્મસન્માન સાથે સંકળાયેલું હતું. અમે સંસ્થાના વિસ્તરણ વર્ષના સ્વરૂપમાં આગળ વધ્યા છીએ. સંગઠનાત્મક અને સાંસ્કૃતિક પ્રવૃત્તિઓ સાથે દરેક બ્લોક અને નબળા ગામડાઓ સુધી પહોંચવાનો, તેમના વિચારો અને કાર્યોને નવી પેઢી સુધી પહોંચાડવાનો અમારો પ્રયાસ છે.

પ્રશ્નઃ જો કોઈ મંદિરોની સ્વાયત્તતા, સામાજિક સંવાદિતા, સતસંગ, બાળ વિધિઓ, પૂજારીઓની તાલીમ અને સંગઠનના વિસ્તરણને એકસાથે જુએ, તો વીએચપીના આગામી અભિયાનનું મૂળ શું જણાય છે?

જવાબઃ હિંદુ સમાજનું સંગઠન અને જાગૃતિ એ મૂળ છે. મંદિરો આસ્થાના કેન્દ્રો છે, સતસંગ સમાજને જોડવાનું માધ્યમ છે, સંસ્કાર નવી પેઢીને દિશા આપે છે અને સામાજિક સંવાદિતા સમાજને અંદરથી મજબૂત કરે છે. અમારો પ્રયાસ છે કે સેવા, સંસ્કૃતિ, સંગઠન અને સાંસ્કૃતિક ચેતના એકબીજા સાથે જોડાય. જ્યારે સમાજનો દરેક વર્ગ પોતાને આ વ્યાપક સામાજિક અને સાંસ્કૃતિક પ્રવાહનો ભાગ માને છે, ત્યારે જ સંગઠનનો હેતુ પૂર્ણ થશે.

હિન્દુસ્થાન ન્યૂઝ/મયંક ચતુર્વેદી/સચિન બુધોલિયા

હિન્દુસ્થાન સમાચાર / Sachin Budhauliya