રામબન, નવી દિલ્હી, 03 મે (હિ.સ.). રામબન જિલ્લામાં ચિનાબ નદી પર બનેલા બગલિહાર ડેમના તમામ દરવાજા સિંધુ જળ સંધિના મોકૂફીના એક વર્ષ પછી પણ બંધ છે. પહલગામ હુમલા પછીથી દરવાજા સતત બંધ રહેવાને કારણે આ વિસ્તારમાં જળ વ્યવસ્થાપન અને જળવિદ્યુત સંચાલન પર અસર પડી રહી છે. ચિનાબ નદી પરની એક મુખ્ય માળખાગત સુવિધા સમાન બગલિહાર જળવિદ્યુત યોજના, હુમલાના પગલે લેવાયેલા નિર્ણય બાદથી સઘન દેખરેખ હેઠળ છે.

જમ્મુ અને કાશ્મીરના રામબન જિલ્લામાં સ્થિત બગલિહાર ડેમ ચિનાબ નદી પર જળવિદ્યુત ઉત્પાદન અને જળ નિયમનમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. તેના દરવાજા બંધ કરવાને સંધિ મોકૂફી સાથે જોડાયેલા વ્યાપક પગલાંના ભાગરૂપે જોવામાં આવી રહ્યા છે. દુશ્મનાવટના અંત અંગે સમજૂતી થયા હોવા છતાં, સિંધુ જળ સંધિ પર ભારત સરકારનું વલણ યથાવત છે. સિંધુ પ્રણાલીમાં મુખ્ય સિંધુ નદી, જેલમ, ચિનાબ, રાવી, બિયાસ અને સતલજ સામેલ છે. આ બેસિન મુખ્યત્વે ભારત અને પાકિસ્તાન દ્વારા વહેંચવામાં આવે છે, જેમાં ચીન અને અફઘાનિસ્તાનનો નાનો હિસ્સો છે. 1960માં ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે હસ્તાક્ષર કરાયેલ સિંધુ જળ સંધિ હેઠળ, ત્રણ નદીઓ એટલે કે રાવી, સતલજ અને બિયાસ (પૂર્વીય નદીઓ) ના સરેરાશ આશરે 33 મિલિયન એકર ફીટ (એમએએફ) પાણીનો જથ્થો ભારતને વિશેષ વપરાશ માટે ફાળવવામાં આવ્યો હતો. આશરે 135 એમએએફ નો સરેરાશ પ્રવાહ ધરાવતી પશ્ચિમી નદીઓ સિંધુ, જેલમ અને ચિનાબ પાકિસ્તાનને ફાળવવામાં આવી હતી, જ્યારે ભારતે સંધિ હેઠળ નિર્દિષ્ટ ઘરેલું, બિન-વપરાશ અને કૃષિ ઉપયોગ માટે મર્યાદિત અધિકારો જાળવી રાખ્યા હતા.

ભારતને પશ્ચિમી નદીઓ પર રન-ઓફ-ધ-રિવર (આરઓઆર) પ્રોજેક્ટ્સ દ્વારા જળવિદ્યુત ઉત્પન્ન કરવાનો અધિકાર પણ આપવામાં આવ્યો છે. પોતાના માટે ફાળવવામાં આવેલી પૂર્વીય નદીઓના પાણીનો સંપૂર્ણ ઉપયોગ કરવા માટે, ભારતે સતલજ પર ભાખરા ડેમ, બિયાસ પર પોંગ અને પંડોહ ડેમ તથા રાવી પર થીન (રણજીત સાગર) ડેમ સહિતની મુખ્ય માળખાગત યોજનાઓ વિકસાવી છે. આ જળ સંગ્રહ કાર્યોએ બિયાસ-સતલજ લિંક, માધોપુર-બિયાસ લિંક, ઇન્દિરા ગાંધી નહેર યોજના વગેરે જેવા અન્ય કાર્યો સાથે મળીને ભારતને પૂર્વીય નદીઓના મોટાભાગના પાણીનો ઉપયોગ કરવામાં મદદ કરી છે.

હિન્દુસ્થાન સમાચાર / રાધા પંડિતા / સુનીત નિગમ

હિન્દુસ્થાન સમાચાર / માધવી વ્યાસ